Kankerbestrijdende CAR-T-cellen nu ook rechtstreeks in het lichaam te maken

CAR-T-celtherapie behoort tot de meest effectieve behandelingen tegen bepaalde vormen van bloedkanker, maar is tot nu toe omslachtig. Artsen halen immuuncellen uit het bloed van een patiënt, sturen ze naar een gespecialiseerde fabriek waar ze genetisch worden aangepast, en krijgen ze weken later terug om ze weer in te spuiten. Dat proces kost tussen de 400.000 en 500.000 dollar en patiënten moeten vaak zware chemotherapie ondergaan voordat de cellen worden toegediend.

Onderzoekers van de University of California, San Francisco (UCSF) presenteren in het vakblad Nature een alternatief: de genetische aanpassing gebeurt voortaan in het lichaam zelf. Het team, onder leiding van hoogleraar Justin Eyquem, gebruikte CRISPR-gentechnologie om T-cellen — de aanvalscellen van het immuunsysteem — direct in de bloedbaan te herprogrammeren tot kankerbestrijdende CAR-T-cellen.

Twee deeltjes, één precieze klus

De techniek werkt met twee soorten deeltjes die samen door de bloedbaan reizen. Het eerste deeltje bevat het CRISPR-Cas9-systeem dat DNA kan knippen, en is bekleed met antilichamen die specifiek het eiwit CD3 herkennen. Dat eiwit zit alleen op T-cellen, waardoor het gentechniek-pakket vrijwel uitsluitend bij de juiste cellen terechtkomt. Het tweede deeltje levert de nieuwe DNA-code af voor de chimere antigeenreceptor (CAR), het 'antennetje' dat de cel helpt kankercellen te herkennen en te doden. Die DNA wordt op een exacte plek in het genoom ingebouwd, bij een schakelaar die alleen in T-cellen actief is.

Deze gerichte aanpak werkte in experimenten beter dan de gangbare methode, waarbij virussen DNA op willekeurige plekken in het genoom plakken. Dat suggereert dat de techniek ook bruikbaar kan zijn voor andere vormen van cel- en gentherapie.

Resultaten bij muizen: kanker weg binnen twee weken

Het onderzoeksteam testte de methode op muizen met een menselijk immuunsysteem. Na één injectie verdween bij bijna alle dieren met agressieve leukemie alle detecteerbare kanker binnen twee weken, zowel in het beenmerg als in de milt. In sommige organen maakten de nieuw gevormde CAR-T-cellen tot 40 procent van alle immuuncellen uit. De aanpak werkte ook tegen multipel myeloom en, opvallend, tegen een vaste tumor — iets waar CAR-T-therapie normaal gesproken minder goed tegen werkt. De in het lichaam gemaakte cellen presteerden zelfs beter dan in het lab gekweekte exemplaren, mogelijk omdat ze hun vermogen om te delen niet verliezen.

Nog geen behandeling voor patiënten

De techniek is nog niet rijp voor gebruik bij mensen. Opschaling en klinische proeven moeten uitwijzen of de methode ook bij patiënten veilig en effectief is. Eyquem richtte inmiddels het bedrijf Azalea Therapeutics op om de technologie verder te ontwikkelen. Als het lukt, kan CAR-T-therapie veel goedkoper, sneller en breder beschikbaar worden — ook buiten gespecialiseerde kankercentra.