Biotech & leven › CRISPR & genbewerking
Nieuwe tool legt per cel bloot waar CRISPR per ongeluk DNA knipt
Onderzoekers van het Salk Institute hebben een methode ontwikkeld die laat zien welke cellen door CRISPR per ongeluk op de verkeerde plek zijn bewerkt, en wat die fout met de cel doet. De techniek, Superb-seq genoemd, moet gentherapieën veiliger maken en het onderzoek naar genregulatie vooruithelpen.
CRISPR/Cas9 geldt al jaren als revolutionair gereedschap om DNA gericht te knippen en aan te passen. Sinds de ontdekking in 2012 gebruiken wetenschappers de techniek om genen te verwijderen, te herstellen of te bestuderen. In 2023 kwam de eerste door de Amerikaanse toezichthouder FDA goedgekeurde CRISPR-therapie op de markt, voor de bloedziekten sikkelcelziekte en bèta-thalassemie. Toch kent de techniek een hardnekkig probleem: CRISPR snijdt soms ook op plekken in het DNA die niet bedoeld waren. Die zogeheten off-target edits kunnen onopgemerkt genen beschadigen, bijvoorbeeld genen die normaal gesproken beschermen tegen kanker.
Onzichtbare fouten zichtbaar maken
Tot nu toe konden onderzoekers wel ontdekken dat er foute knips waren gemaakt, maar niet welke individuele cellen het betrof en welk effect dat had op de celactiviteit. Het team van bioloog Graham McVicker aan het Salk Institute in Californië ontwikkelde daarom Superb-seq, een methode die drie technieken combineert: het CRISPR-knipproces zelf, een stukje DNA dat als 'meldpunt' voor edits dient, en single-cell RNA-sequencing, een techniek die de genactiviteit van afzonderlijke cellen uitleest. Daardoor kan Superb-seq per cel precies aantonen waar is geknipt, zowel op de gewenste als op de ongewenste plek, en wat dat betekent voor de genactiviteit in die specifieke cel. Het onderzoek is op 16 november 2026 gepubliceerd in het vakblad Nature Methods.
Meer foute knips dan verwacht
In een test op 34.000 cellen uit drie verschillende cellijnen bleek de omvang van het probleem groter dan de onderzoekers zelf hadden ingeschat. Bij 10.000 menselijke leukemiecellen in het lab vond Superb-seq 43 plekken waar CRISPR had geknipt, waarvan 36 onbedoeld waren, verspreid over 5.761 bewerkte cellen. Volgens McVicker komt die hoge frequentie voor veel labgebruikers van CRISPR als een verrassing. De methode presteert daarmee beter dan de bestaande techniek Perturb-seq, die wel genactiviteit en de gebruikte gids-RNA's registreert, maar niet de daadwerkelijke DNA-knips zelf.
Van laboratorium naar patiënt
De onderzoekers zien vier toepassingen voor hun methode: fundamenteel onderzoek, medicijnontwikkeling, gepersonaliseerde geneeskunde en het trainen van AI-modellen. Omdat ieder menselijk genoom net iets anders in elkaar zit, kunnen dezelfde CRISPR-ingrepen bij de ene patiënt andere onbedoelde effecten hebben dan bij de andere. Superb-seq kan dat per persoon in kaart brengen, wat moet helpen bij het kiezen van de veiligste behandeling. Ook kan de gegenereerde data dienen om machine-learning-modellen te trainen die voorspellen hoe cellen reageren op genetische ingrepen, iets waarvoor tot nu toe goede trainingsdata ontbrak. McVicker en zijn collega's Brad Balderson en Michael Lorenzini hebben inmiddels patent aangevraagd op de techniek.
Achtergrond & begrippen
Wat betekent dit voor de toekomst? Superb-seq maakt het mogelijk om de veiligheid van CRISPR-gentherapieën al vroeg in de ontwikkeling grondig te testen, wat de weg kan vrijmaken voor meer gepersonaliseerde en betrouwbaardere behandelingen van erfelijke ziekten. Tegelijk laat het zien dat bestaand CRISPR-onderzoek mogelijk vertekend is door onopgemerkte foute knips, wat herbeoordeling van eerdere studies kan vereisen.
- CRISPR/Cas9
- Een techniek waarmee wetenschappers met het eiwit Cas9 gericht DNA kunnen knippen, oorspronkelijk afkomstig uit het afweersysteem van bacteriën tegen virussen.
- Gids-RNA
- Een stukje RNA dat het Cas9-eiwit naar de juiste plek in het DNA leidt waar geknipt moet worden.
- Off-target edit
- Een onbedoelde DNA-knip op een andere plek dan waar CRISPR voor bedoeld was, met mogelijk schadelijke gevolgen.
- Single-cell RNA-sequencing
- Een methode om de genactiviteit van individuele cellen afzonderlijk te meten, in plaats van een gemiddelde over veel cellen samen.
- Superb-seq
- De nieuwe methode van het Salk Institute die per cel zowel gewenste als ongewenste CRISPR-edits en hun effect op genactiviteit in kaart brengt.
- Perturb-seq
- Een bestaande voorlopertechniek die genactiviteit en gebruikte gids-RNA's registreert, maar niet de daadwerkelijke DNA-knips zelf.
- Gentherapie
- Een behandeling waarbij genetisch materiaal van een patiënt wordt aangepast om een ziekte te genezen of te verminderen.
Bronnen
Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.