Biotech & leven › CRISPR & genbewerking
Nieuwe gentherapie dooft hardnekkige epilepsieaanvallen bijna volledig
Drie mannen met epilepsie die niet reageerden op medicijnen, hadden bijna geen aanvallen meer na een experimentele gentherapie. Onderzoekers schakelden overactieve hersencellen uit met een combinatie van een virus en een bestaand medicijn, een techniek die chemogenetica heet. Het is de eerste keer dat deze methode bij mensen is getest.
Epilepsie is een hersenziekte waarbij plotselinge, oncontroleerbare elektrische uitbarstingen in de hersenen aanvallen veroorzaken. Medicijnen houden de aanvallen bij veel patiënten onder controle, maar bij meer dan 30 procent werkt geen enkel middel. Dat percentage is al decennia niet gedaald. Voor deze groep blijft vaak alleen hersenoperatie over, waarbij chirurgen het beschadigde hersenweefsel verwijderen. Dat werkt bij ongeveer 70 procent van de patiënten, maar brengt risico's met zich mee voor geheugen en taal.
Een dimmer in plaats van een schakelaar
Een team onder leiding van Minmin Luo van het Chinese Institute for Brain Research testte een alternatief: gentherapie op basis van chemogenetica. Bij deze techniek brengt een onschadelijk gemaakt virus een stukje DNA in bij hersencellen. Dat DNA zorgt ervoor dat de cellen een speciale 'ontvanger' aanmaken, een eiwit dat normaal niets doet. Pas wanneer de patiënt het bestaande medicijn clozapine inneemt, wordt die ontvanger geactiveerd en remt hij de activiteit van de hersencellen af. Artsen kunnen zo, afhankelijk van de dosis, de overactieve hersenregio voorzichtig dimmen in plaats van volledig uitschakelen, iets wat met gewone medicatie niet mogelijk is.
De techniek is al twintig jaar een vast gereedschap in laboratoriumonderzoek naar de hersenen van muizen en apen. Onderzoekers van de Universiteit Gent in België lieten in 2019 al zien dat de methode aanvallen bij muizen bijna liet verdwijnen. Dat zette de deur open voor een test bij mensen.
Bijna aanvalsvrij na vijf maanden
In de kleine proef kregen drie mannen onder de veertig, die al tien tot 25 jaar met epilepsie leefden en niet op minstens twee medicijnen reageerden, drie injecties met de gentherapie in de beschadigde hippocampus, het hersengebied waar hun aanvallen ontstonden. Twee weken later begonnen ze met clozapine-pillen, driemaal per dag. Na vijf maanden was hun gemiddelde aantal aanvallen per maand gedaald van ongeveer vier naar bijna nul. Eén patiënt bleef een volledig jaar aanvalsvrij. Een tweede patiënt kreeg twee aanvallen nadat hij per ongeluk tijdelijk stopte met de medicatie, maar die verdwenen zodra hij weer begon. Alle drie meldden een duidelijk betere kwaliteit van leven.
Het belangrijkste doel van de proef was veiligheid testen, en die viel mee. Bloedonderzoek en hersenscans lieten geen grote bijwerkingen zien. Bij één patiënt stegen tijdelijk bepaalde levenswaarden, een teken van stress op de lever, maar dat herstelde zichzelf.
Nog veel vragen open
De proef is klein en had geen placebogroep, en de deelnemers bleven ook hun gewone medicijnen gebruiken. Daardoor is niet helemaal zeker of de gentherapie alleen, of de combinatie met bestaande medicatie, voor het effect zorgde. Toch noemen experts de resultaten veelbelovend. Neurowetenschapper Dimitri Kullmann van University College London, die niet bij het onderzoek betrokken was, spreekt van veel opwinding in het vakgebied. Het team wil de proef nu uitbreiden naar meer patiënten. Als de aanpak ook op grotere schaal werkt, kan ze niet alleen voor epilepsie uitkomst bieden, maar mogelijk ook bij verslaving en stemmingsstoornissen, aandoeningen die eveneens draaien om verstoorde hersencircuits.
Achtergrond & begrippen
Wat betekent dit voor de toekomst? Deze proef laat voor het eerst zien dat chemogenetica, een techniek die hersencellen op afstand aan- en uitzet, ook bij mensen kan werken. Als vervolgonderzoek dit bevestigt, komt er mogelijk een precieze, instelbare behandeling voor mensen met hardnekkige epilepsie die nu alleen risicovolle hersenoperaties overhebben. Dezelfde aanpak zou op termijn ook kunnen helpen bij andere hersenaandoeningen zoals verslaving en stemmingsstoornissen.
- Chemogenetica
- Een techniek waarbij hersencellen via gentherapie een speciale ontvanger krijgen die alleen reageert op een specifiek medicijn, waardoor artsen de activiteit van die cellen gericht kunnen bijsturen.
- Gentherapie
- Een behandeling waarbij genetisch materiaal in cellen wordt gebracht, meestal met een onschadelijk gemaakt virus, om hun functie te veranderen of te herstellen.
- Hippocampus
- Een hersengebied dat onder meer betrokken is bij geheugen en bij veel vormen van epilepsie de bron is van aanvallen.
- hMADi-receptor
- De kunstmatig ingebrachte ontvanger op hersencellen die normaal inactief is en pas reageert op het medicijn clozapine.
- Clozapine
- Een al goedgekeurd antipsychoticum dat in deze proef in lage dosering werd gebruikt om de ingebrachte receptor te activeren.
- Drugresistente epilepsie
- Een vorm van epilepsie waarbij aanvallen niet onder controle komen met de gangbare medicijnen.
Bronnen
Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.