Klimaat & energie › Commerciële kernfusie

Plasma-simulaties verklaren waarom jets van zwart gat Centaurus A aan de rand oplichten

· Bijgewerkt 12 november 2026, 01:55 · 2 min leestijd

Commerciële kernfusie
Beeld: Phys.org

Astronomen van de Universiteit van Würzburg hebben met plasma-simulaties ontdekt waarom de deeltjesstralen van het zwarte gat in sterrenstelsel Centaurus A aan de randen helderder zijn dan in het midden. Hun model komt opvallend goed overeen met echte waarnemingen van de Event Horizon Telescope. De ontdekking helpt niet alleen de kosmos beter te begrijpen, maar kan ook bijdragen aan de ontwikkeling van kernfusie op aarde.

Op ongeveer 12 miljoen lichtjaar van de aarde spuwt het superzware zwarte gat in het sterrenstelsel Centaurus A twee enorme stralen van gloeiend heet plasma de ruimte in. Deze zogeheten jets razen met bijna de lichtsnelheid weg en zijn al tientallen jaren een raadsel voor astronomen: de randen van de jets lichten namelijk veel feller op dan het midden, terwijl je juist het omgekeerde zou verwachten. Een team van de Universiteit van Würzburg, onder leiding van masterstudent Felix Glaser, heeft nu een verklaring gevonden. Het onderzoek is gepubliceerd in het vakblad Astronomy & Astrophysics.

Een stralend raadsel vlak bij huis

Centaurus A is het dichtstbijzijnde actieve sterrenstelsel met een zwart gat dat we vanaf de aarde kunnen bestuderen. Het zwarte gat in het centrum is ongeveer 60 miljoen keer zo zwaar als onze zon. Juist omdat het zo dichtbij staat, kunnen wetenschappers de jets in uitzonderlijk detail observeren. Dat maakt het sterrenstelsel tot een soort natuurlijk laboratorium voor de meest extreme omstandigheden in het universum. De Event Horizon Telescope, hetzelfde samenwerkingsverband van telescopen dat in 2019 de eerste foto van een zwart gat maakte, legde eerder al vast dat de randen van de Centaurus A-jet veel helderder zijn dan de kern.

Magnetische velden geven het antwoord

De onderzoekers simuleerden het gedrag van het plasma, het extreem hete en elektrisch geladen gas waaruit de jets bestaan. Binnen de krachtige magnetische velden van de jet bewegen snelle elektronen langs de veldlijnen. Daarbij geven ze licht af op een manier die sterk afhangt van de richting van het magnetisch veld op dat moment. Omdat de magnetische structuur in de jet ingewikkeld en grillig is, ontstaat precies het patroon dat de Event Horizon Telescope waarneemt: heldere randen met een relatief donkere kern. Volgens Glaser is dit mogelijk geen uniek verschijnsel van Centaurus A, maar een algemeen principe dat ook in andere jets door het hele universum kan voorkomen. Opvallend is dat het model niet alleen de lichtverdeling goed voorspelt, maar ook processen op het niveau van losse deeltjes weet te koppelen aan structuren die zich over lichtdagen uitstrekken.

Van zwarte gaten naar kernfusie op aarde

De bevindingen zijn niet alleen interessant voor sterrenkundigen. Hoogleraar Karl Mannheim, die de leerstoel sterrenkunde in Würzburg leidt, wijst erop dat een zwart gat en een fusiereactor weliswaar werelden van verschil lijken, maar allebei onderhevig zijn aan dezelfde plasmafysica. Bij Centaurus A kunnen onderzoekers plasma bestuderen onder omstandigheden die op aarde niet te creëren zijn. Die kennis kan uiteindelijk ook helpen bij de ontwikkeling van kernfusie-energie, waarbij het beheersen van superheet plasma een van de grootste technische uitdagingen is. Het onderzoek maakt deel uit van de Duitse onderzoeksgroep FOR 5195, die observaties, simulaties en plasmafysica combineert om te snappen hoe zwarte gaten hun krachtige jets afvuren. Nieuwe instrumenten, zoals de geplande Wetterstein-millimetertelescoop op de Zugspitze en toekomstige radiotelescoopnetwerken als de Square Kilometre Array, moeten de komende jaren nog scherpere beelden opleveren.

Achtergrond & begrippen

Wat betekent dit voor de toekomst? Het model dat plasmagedrag koppelt aan waarneembare lichtpatronen rond zwarte gaten, kan de basis vormen voor een nieuwe generatie simulaties van de krachtigste deeltjesversnellers in het universum. Omdat dezelfde plasmafysica een rol speelt bij kernfusiereactoren op aarde, kunnen deze astronomische inzichten indirect bijdragen aan de zoektocht naar schone fusie-energie. Scherpere telescopen de komende jaren zullen deze modellen verder kunnen testen en verfijnen.

Plasma
Een extreem heet, elektrisch geladen gas waarin atomen zijn opgesplitst in losse deeltjes; het is de vierde toestand van materie naast vast, vloeibaar en gas.
Jet
Een smalle, krachtige straal van plasma die een zwart gat met bijna de lichtsnelheid de ruimte in stuurt.
Superzwaar zwart gat
Een zwart gat met een massa van miljoenen tot miljarden keren die van de zon, meestal gelegen in het centrum van een sterrenstelsel.
Event Horizon Telescope
Een internationaal netwerk van radiotelescopen dat samen fungeert als één gigantische telescoop om zwarte gaten rechtstreeks te fotograferen.
Magnetisch veld
Een krachtveld rond geladen deeltjes dat de beweging en stralingsrichting van plasma in een jet bepaalt.
Kernfusie
Een energieproces waarbij lichte atoomkernen samensmelten tot zwaardere kernen en daarbij grote hoeveelheden energie vrijgeven, zoals ook in de zon gebeurt.
Square Kilometre Array
Een toekomstig internationaal netwerk van duizenden radiotelescopen dat extreem gedetailleerde waarnemingen van het heelal mogelijk moet maken.

Bronnen

Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.

Meer over Commerciële kernfusie