Klimaat & energie › Commerciële kernfusie
Natuurkundigen verklaren 40 jaar oud raadsel achter stabiel fusieplasma
Onderzoekers van de EPFL in Zwitserland hebben een theorie ontwikkeld die verklaart waarom plasma in fusiereactoren plotseling veel stabieler wordt zodra je er genoeg energie insteekt. Het raadsel hield natuurkundigen al sinds 1982 bezig en de nieuwe formule maakt het mogelijk om voor toekomstige fusiereactoren, zoals het Franse ITER-project, precies te berekenen hoeveel vermogen nodig is.
Kernfusie moet ooit een onuitputtelijke bron van schone energie worden. Daarvoor combineren wetenschappers lichte atoomkernen tot zwaardere, hetzelfde proces dat de zon aandrijft. Op aarde gebeurt dat in een tokamak: een donutvormige machine waarin een extreem heet, geladen gas – plasma genoemd – wordt opgesloten door krachtige magneten. Het probleem is dat plasma van nature onrustig is. Door turbulentie lekt warmte weg, waardoor het lastig is om de temperatuur hoog genoeg te houden voor fusie.
Een sprong naar een stabielere toestand
Al in 1982 ontdekten onderzoekers iets opmerkelijks: als je voorbij een bepaalde drempel verwarmt, slaat het plasma plotseling om naar een veel stabielere toestand. De turbulentie aan de rand van het plasma neemt dan sterk af, waardoor het de warmte veel beter vasthoudt. Deze omslag heet de overgang van L-mode (lage opsluiting) naar H-mode (hoge opsluiting). H-mode is onmisbaar voor toekomstige fusiecentrales, maar niemand kon precies voorspellen hoeveel vermogen nodig was om die omslag te forceren. Het benodigde vermogen bleek namelijk af te hangen van de dichtheid van het plasma en van de richting van het magnetisch veld, twee factoren die bestaande theorieën niet gezamenlijk konden verklaren.
Doorbraak van het Swiss Plasma Center
Een team van het Swiss Plasma Center van de EPFL, onder leiding van promovendus Brenno De Lucca, publiceerde nu in het vakblad Physical Review Letters een theorie die alle puzzelstukjes samenbrengt. Met computersimulaties brachten de onderzoekers in kaart hoe turbulentie in het plasma stromingen opwekt die met verschillende snelheden door de buitenste laag bewegen. Die snelheidsverschillen onderdrukken de turbulentie zelf, waardoor minder warmte weglekt. Ook de rol van het magnetische veld werd duidelijk: de richting van dat veld bepaalt, samen met de stromingen en botsingen tussen deeltjes, in welke configuratie de omslag makkelijker optreedt.
Concrete voorspellingen voor ITER en SPARC
Met hun wiskundig model berekenden de onderzoekers hoeveel verwarmingsvermogen nodig is om de omslag te bereiken. Voor ITER, het grote internationale fusieproject dat in Frankrijk wordt gebouwd, komt dat neer op minstens 43 megawatt, ruim onder de geplande capaciteit van 73 megawatt. Voor SPARC, een compacte fusiereactor van het Amerikaanse bedrijf Commonwealth Fusion Systems, ligt de drempel op 26 megawatt, terwijl de geplande capaciteit 25 megawatt is. Dat laat voor SPARC veel minder marge over dan voorzien. De theorie geeft ingenieurs daarmee een concreet, op natuurkunde gebaseerd rekenmiddel om te bepalen of toekomstige reactoren krachtig genoeg worden ontworpen.
Achtergrond & begrippen
Wat betekent dit voor de toekomst? Deze theorie geeft ontwerpers van fusiereactoren voor het eerst een betrouwbare formule om te berekenen hoeveel verwarmingsvermogen nodig is om een stabiel, energierijk plasma te krijgen. Dat helpt voorkomen dat miljarden kostende projecten als ITER of compacte reactoren als SPARC achteraf te weinig vermogen blijken te hebben. Hoe beter de drempel vooraf bekend is, hoe sneller en goedkoper fusie-energie praktisch haalbaar wordt.
- Kernfusie
- Het samensmelten van lichte atoomkernen tot zwaardere, waarbij energie vrijkomt, zoals in de zon.
- Plasma
- Een extreem heet, geladen gas waarin atomen zijn opgesplitst in losse deeltjes; de toestand waarin fusie plaatsvindt.
- Tokamak
- Een donutvormige machine die plasma met magnetische velden opsluit zodat het niet de wand van het vat raakt.
- Turbulentie
- Onregelmatige, wervelende bewegingen in het plasma die warmte naar buiten laten lekken.
- L-mode
- De toestand van lage energieopsluiting, waarin het plasma relatief veel warmte verliest door turbulentie.
- H-mode
- De toestand van hoge energieopsluiting, waarin turbulentie aan de rand van het plasma sterk is onderdrukt en warmte beter wordt vastgehouden.
- Megawatt (MW)
- Een eenheid van vermogen; hier gebruikt om de hoeveelheid verwarmingsenergie aan te geven die een reactor nodig heeft.
- ITER
- Het grote internationale fusie-experiment dat in Frankrijk wordt gebouwd door een samenwerking van onder meer de EU, de VS, China en Rusland.
- SPARC
- Een compacte fusiereactor in ontwikkeling bij het Amerikaanse bedrijf Commonwealth Fusion Systems.
Bronnen
Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.