Biotech & leven › CRISPR & genbewerking
CRISPR-therapie die genen direct in het lichaam aanpast dicht bij FDA-goedkeuring
Het Amerikaanse biotechbedrijf Intellia Therapeutics staat op de drempel van een medische mijlpaal. Hun gentherapie lonvoguran ziclumeran kan de eerste CRISPR-behandeling worden die genen rechtstreeks in het lichaam van de patiënt verandert, zonder dat cellen eerst uit het lichaam gehaald moeten worden. De Amerikaanse toezichthouder FDA beslist naar verwachting op 10 maart 2027 over goedkeuring.
CRISPR-Cas9 is de techniek waarmee wetenschappers DNA precies kunnen knippen en aanpassen, alsof ze met een schaar een foutieve zin uit een tekst halen. Tot nu toe moest daarvoor altijd lichaamsmateriaal eerst worden verwijderd, bewerkt in een lab en weer teruggeplaatst. Lonvoguran ziclumeran, kortweg lonvo-z, doet dat anders: de behandeling wordt direct in de bloedbaan ingebracht en past het DNA aan in de lever, zonder tussenstop buiten het lichaam. Deze aanpak heet in-vivo gentherapie.
De therapie is bedoeld voor mensen met hereditair angio-oedeem, een zeldzame erfelijke aandoening. Patiënten krijgen onvoorspelbare aanvallen van heftige zwelling in bijvoorbeeld de keel, handen of buik, wat levensgevaarlijk kan zijn als de luchtweg dichtslibt. De oorzaak ligt in een overactief eiwit genaamd prekallikrein, dat in de lever wordt aangemaakt en bloedvaten lek laat worden. Lonvo-z bestaat uit microscopisch kleine vetbolletjes die een soort bouwtekening (mRNA) bevatten voor het CRISPR-Cas9-systeem. Eenmaal in de lever aangekomen, schakelen deze bolletjes het gen voor prekallikrein permanent uit. De infuusbehandeling duurt één dag.
Vier jaar later nog steeds effectief
Intellia maakte op 12 november nieuwe gegevens bekend: vier jaar na de behandeling werkt de gentherapie bij patiënten nog steeds. Dat is opvallend goed nieuws, want het betekent dat één eenmalige ingreep mogelijk een leven lang bescherming biedt tegen de zwellingsaanvallen. Hereditair angio-oedeem-specialist Jonathan Bernstein van de University of Cincinnati, die meewerkte aan het onderzoek, noemt de resultaten geruststellend. Patiënten hoeven nu vaak dagelijks medicijnen te slikken of injecteren om aanvallen te voorkomen. Een goedgekeurde eenmalige behandeling zou die last wegnemen.
Verschil met bestaande CRISPR-medicijn
Tot nu toe is er wereldwijd maar één goedgekeurde CRISPR-behandeling: Casgevy, gebruikt tegen de erfelijke bloedziekten sikkelcelanemie en bèta-thalassemie. Bij Casgevy worden bloedstamcellen uit het lichaam gehaald, in een laboratorium bewerkt en vervolgens teruggeplaatst. Dat proces is tijdrovend, duur en vereist zware chemotherapie om ruimte te maken voor de aangepaste cellen. Lonvo-z slaat die stappen over, wat de behandeling in theorie sneller en minder belastend maakt.
Niet zonder risico's
Aan in-vivo gentherapie kleven ook nadelen. Omdat de celbewerking binnen het lichaam plaatsvindt, is er geen mogelijkheid om vooraf te controleren of het CRISPR-systeem ook ongewenste plekken in het DNA heeft aangepast, of organen heeft geraakt die niet bedoeld waren. Ook kan het lichaam een afweerreactie opwekken tegen de behandeling zelf. Vorig jaar legde de FDA om die reden tijdelijk een stop op twee andere studies van Intellia, nadat een oudere deelnemer met onderliggende gezondheidsproblemen leverschade ontwikkelde en overleed na een CRISPR-behandeling. Dit jaar hief de toezichthouder die stop weer op, nadat Intellia extra veiligheidsmaatregelen had ingevoerd. De uiteindelijke beslissing over lonvo-z valt naar verwachting in maart 2027.
Achtergrond & begrippen
Wat betekent dit voor de toekomst? Als lonvo-z wordt goedgekeurd, is dat het bewijs dat gentherapie niet langer afhankelijk is van het omslachtig bewerken van cellen buiten het lichaam. Dat kan de weg vrijmaken voor eenvoudigere, goedkopere en breder toepasbare gentherapieën tegen allerlei erfelijke ziekten. Tegelijk laat het dodelijke incident bij een eerdere studie zien dat de veiligheid van dit soort behandelingen nog scherp in de gaten gehouden moet worden.
- CRISPR-Cas9
- Een gereedschap waarmee wetenschappers DNA op een precieze plek kunnen doorknippen en aanpassen, te vergelijken met een schaar voor genetisch materiaal.
- In-vivo gentherapie
- Een vorm van gentherapie waarbij het DNA direct in het lichaam van de patiënt wordt aangepast, zonder dat cellen eerst verwijderd worden.
- Ex-vivo gentherapie
- Een vorm van gentherapie waarbij cellen eerst uit het lichaam worden gehaald, in een lab bewerkt en daarna teruggeplaatst.
- Hereditair angio-oedeem
- Een zeldzame erfelijke aandoening die plotselinge, pijnlijke zwellingen veroorzaakt, die bij zwelling in de keel levensgevaarlijk kunnen zijn.
- Prekallikrein
- Een eiwit dat in de lever wordt gemaakt en dat bloedvaten lek kan laten worden, wat bijdraagt aan de zwellingsaanvallen bij angio-oedeem.
- mRNA
- Een molecuul dat als een soort bouwtekening dient waarmee cellen eiwitten of, in dit geval, het CRISPR-systeem kunnen aanmaken.
- Lipide nanodeeltjes
- Microscopisch kleine vetbolletjes die worden gebruikt om medicijnen zoals mRNA veilig naar de juiste cellen in het lichaam te vervoeren.
- FDA
- De Amerikaanse toezichthouder (Food and Drug Administration) die beslist of nieuwe medicijnen en behandelingen op de markt mogen komen.
Bronnen
Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.