Amerikaans bedrijf maakt met CRISPR pitloze kersen en zaadloze bramen

Bramen met minder zaden, kersen zonder pit en fruitstruiken die minder water en landbouwgif nodig hebben: het klinkt als een wensenlijst van een boer, maar het Amerikaanse bedrijf Pairwise uit North Carolina probeert het allemaal tegelijk te realiseren. Het bedrijf gebruikt daarvoor CRISPR, een techniek waarmee wetenschappers heel gericht stukjes DNA kunnen aanpassen. Waar klassieke veredeling soms wel tien tot twintig jaar duurt en van generatie op generatie afhankelijk is van toeval, belooft CRISPR dezelfde resultaten binnen een paar jaar op te leveren.

Sneller dan kruisen en selecteren

Boeren en kwekers verbeteren gewassen al eeuwenlang door planten met gewenste eigenschappen met elkaar te kruisen. Zo werd van een wilde grassoort ooit maïs, en groeide een enkele mosterdplant uit tot broccoli, bloemkool en boerenkool. Dat proces blijft echter traag en onvoorspelbaar: verbeter je de houdbaarheid van fruit, dan verlies je vaak smaak of opbrengst. Met precisieveredeling via CRISPR kunnen onderzoekers één specifieke eigenschap aanpassen zonder de rest van de plant te veranderen. Pairwise onderzocht bijvoorbeeld welk gen bepaalt hoeveel rijen korrels er aan een maiskolf groeien, en paste dat gen aan in samenwerking met chemieconcern Bayer. Volgens deskundigen is deze aanpak zeker 95 procent sneller dan traditionele veredeling, mede dankzij AI-modellen die helpen bepalen waar in het DNA precies moet worden ingegrepen.

Van bramenstruik tot kersenbush

Pairwise werkt aan een hele reeks producten: bramen zonder zaad en doorns, perziken zonder pit, en gewassen die beter bestand zijn tegen ziektes. Opvallend is een nieuw type kersenstruik dat het bedrijf ontwikkelde – in plaats van de vertrouwde kersenboom een laag, dicht struikgewas dat machinaal makkelijker te besproeien en te oogsten is. Volgens topman Tom Adams, die eerder bij landbouwgigant Monsanto werkte, kan dezelfde genetische aanpassing mogelijk ook bij andere fruitsoorten worden toegepast. Het bedrijf combineert bovendien meerdere aanpassingen in één plant, een aanpak die soms genstapeling wordt genoemd: bij mais worden bijvoorbeeld kortere stengels, hittebestendigheid en efficiënter gebruik van meststoffen tegelijk ingebouwd.

Nog geen supermarktschap vol

Ondanks de vooruitgang staat de markt voor gen-bewerkt voedsel nog in de kinderschoenen. Pairwise bracht in 2023 een minder bittere mosterdgroente op de Amerikaanse markt, maar trok die alweer terug. Het bedrijf heeft inmiddels ruim vijftig goedkeuringen van toezichthouders in negen landen, maar verkoopt tot nu toe alleen een hoogproductieve bramensoort, en dat in beperkte hoeveelheden in Colombia. Anders dan bij genetisch gemodificeerde gewassen, waarbij DNA van een andere soort wordt toegevoegd, verandert CRISPR alleen bestaand DNA van de plant zelf. Toch is het onzeker of consumenten dit onderscheid zullen accepteren: de weerstand tegen genetisch gemanipuleerd voedsel is hardnekkig, ook al toont decennia aan onderzoek geen schadelijke effecten aan. Pairwise haalde intussen meer dan 160 miljoen dollar aan investeringen op en werkt samen met grote spelers als Bayer, Corteva en Mars.