Biotech & leven › CRISPR & genbewerking
Veelgebruikt gentherapie-virus kan toch kanker veroorzaken, tonen nieuwe gevallen
Een virus dat al twintig jaar wordt gebruikt om gezonde genen bij patiënten in te brengen, kan in zeldzame gevallen toch kanker veroorzaken. Dat blijkt uit een reeks nieuwe tumorgevallen bij patiënten die gentherapie kregen, onder wie gebruikers van het SMA-medicijn Zolgensma van Novartis. Artsen zeggen dat de bevestiging van dit risico de afweging tussen voordeel en gevaar van deze behandelingen verandert.
Een stil virus als koerier voor genen
Gentherapie maakt al twee decennia gebruik van adeno-geassocieerde virussen, kortweg AAV's. Dit zijn kleine, onschuldige virussen die van nature in de mens voorkomen en zelf geen ziekte veroorzaken. Wetenschappers gebruiken ze als een soort koerier: ze knippen het gevaarlijke deel van het virus weg en vullen het op met een gezond gen. Zo kan het virus een ontbrekend of defect gen afleveren in de cellen van een patiënt. Het bekendste voorbeeld is Zolgensma, de gentherapie van farmaceut Novartis tegen spinale musculaire atrofie (SMA), een zeldzame en vaak dodelijke spierziekte bij baby's. Zolgensma wordt wereldwijd toegepast en geldt als een van de duurste medicijnen die ooit zijn goedgekeurd.
Twintig jaar twijfel, nu bevestigd
Al sinds de introductie van AAV-gentherapie vroegen onderzoekers zich af of het virus, naast het afleveren van het gewenste gen, ook per ongeluk schade kan aanrichten. Het risico: stukjes viraal DNA kunnen zich settelen in het menselijk DNA, soms vlak bij genen die celgroei reguleren. Gaat dat mis, dan kan een cel ongeremd delen en een tumor vormen. Lange tijd gold AAV als relatief veilig, zeker vergeleken met oudere gentherapieën die begin jaren 2000 leukemie veroorzaakten bij kinderen met een ernstige immuunstoornis. Dit jaar kwam daar verandering in. Novartis meldde tot dusver onbekende tumoren bij patiënten die Zolgensma hadden gekregen, en vergelijkbare gevallen doken op bij andere AAV-gentherapieën. Volgens artsen en onderzoekers is dat voor het eerst overtuigend bewijs dat de virussen zelf kanker kunnen veroorzaken. "Dit verandert de afweging voor sommige patiënten," zegt neuroloog Sam Mackenzie van de University of Rochester, die zich specifiek richt op kinderen met SMA.
Risico afwegen tegen een dodelijke ziekte
Voor ziektes als SMA is de keuze niet eenvoudig. Onbehandeld is de ziekte vaak fataal binnen de eerste levensjaren, terwijl gentherapie in veel gevallen kinderen een vrijwel normaal leven geeft. Een zeldzaam tumorrisico moet dus worden afgewogen tegen een zekere, ernstige ziekte. Artsen benadrukken dat het aantal tumorgevallen klein is vergeleken met het totale aantal behandelde patiënten, maar de bevestiging van het risico verandert wel hoe therapieën worden gevolgd en ontwikkeld. Onderzoekers werken al aan veiligere AAV-vectoren die minder kans hebben zich in gevoelige stukken DNA te nestelen. Artsen pleiten daarnaast voor langdurige controle van patiënten na gentherapie, zodat tumoren vroeg worden opgespoord. Toezichthouders als de Amerikaanse FDA en de Europese EMA zullen naar verwachting bekijken of fabrikanten verplicht moeten worden patiënten jarenlang te volgen. De uitkomst raakt niet alleen Zolgensma, maar de hele toekomst van gentherapie, een veld dat de afgelopen jaren groeide dankzij tientallen goedgekeurde behandelingen voor zeldzame genetische ziekten.
Achtergrond & begrippen
Wat betekent dit voor de toekomst? De bevestigde link tussen een veelgebruikt gentherapie-virus en kanker dwingt de sector om veiligere vectoren te ontwikkelen en patiënten langer te volgen. Dat kan de goedkeuring van nieuwe gentherapieën vertragen, maar moet uiteindelijk leiden tot behandelingen met minder risico op tumoren voor de duizenden patiënten die wereldwijd al op gentherapie vertrouwen.
- Gentherapie
- Een behandeling waarbij een gezond gen in het lichaam van een patiënt wordt ingebracht om een defect of ontbrekend gen te vervangen.
- AAV (adeno-geassocieerd virus)
- Een klein, van nature voorkomend en onschadelijk virus dat wetenschappers gebruiken als transportmiddel om genen in cellen af te leveren.
- Vector
- De term voor het 'voertuig', meestal een aangepast virus, dat genetisch materiaal naar de juiste cellen in het lichaam brengt.
- Zolgensma
- Een eenmalige gentherapie van farmaceut Novartis tegen spinale musculaire atrofie, een van de duurste medicijnen ter wereld.
- Spinale musculaire atrofie (SMA)
- Een zeldzame, ernstige erfelijke spierziekte bij kinderen die zonder behandeling vaak levensbedreigend is.
- FDA en EMA
- De Amerikaanse en Europese toezichthouders die medicijnen en gentherapieën beoordelen en goedkeuren.
Bronnen
Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.