Nieuwe eiwitroute verklaart waarom hiv zich kan verschuilen in het lichaam

Mensen met hiv die trouw hun medicijnen slikken, kunnen tegenwoordig een vrijwel normaal leven leiden. De huidige behandeling, antiretrovirale therapie, onderdrukt het virus zo goed dat het nauwelijks nog in het blood is terug te vinden. Toch is hiv daarmee niet weg. Het virus trekt zich terug in een klein aantal immuuncellen en hersencellen, waar het slapend blijft. Zodra iemand stopt met medicijnen, kan het virus vanuit die verstopte plekken, de zogeheten hiv-reservoirs, weer actief worden. Juist daardoor is hiv tot nu toe niet te genezen, alleen te onderdrukken.

Onderzoekers van de University of North Carolina at Chapel Hill wilden precies begrijpen hoe het virus die slaaptoestand voor elkaar krijgt. Onder leiding van bioloog Guochun Jiang en postdoctoraal onderzoeker Waqas Ahmed ontdekten zij dat drie menselijke eiwitten een cruciale rol spelen: ENL, USP7 en BRD4. Deze eiwitten werken normaal mee aan het reguleren van genactiviteit in cellen, maar hiv blijkt ze te misbruiken om zichzelf uit te schakelen zonder zich te vermenigvuldigen. Het team publiceerde de resultaten in het wetenschappelijke tijdschrift Cell Reports.

Drie eiwitten houden het virus de mond snoeren

Het onderzoeksteam werkte met bloed- en hersencellen van mensen die al jaren antiretrovirale medicijnen gebruiken. In het lab blokkeerden de onderzoekers de eiwitten ENL en USP7. Het gevolg: het slapende virus werd in die cellen weer actief. Dat gebeurde niet alleen in gewone immuuncellen uit het blood, maar ook in microglia, de immuuncellen van de hersenen waar hiv zich eveneens kan schuilhouden. Dat laatste is belangrijk, omdat het virus in de hersenen moeilijker te bereiken is dan elders in het lichaam en vaak over het hoofd wordt gezien.

Volgens Ahmed laat de studie zien hoe het lichaam zelf, ongewild, meewerkt aan het verbergen van het virus. Door de samenwerking tussen ENL, USP7 en BRD4 te doorbreken, zou het virus zichtbaar kunnen worden voor het afweersysteem of voor medicijnen die het alsnog kunnen opruimen. Dat principe, het virus eerst wakker maken om het daarna te kunnen aanvallen, staat bekend als de 'shock and kill'-strategie binnen hiv-onderzoek.

Nog niet veilig genoeg voor mensen

De ontdekking betekent niet dat er morgen een nieuwe behandeling klaarstaat. De onderzoekers benadrukken dat nog onderzocht moet worden of het blokkeren van ENL of USP7 veilig en effectief is in het menselijk lichaam. Omdat deze eiwitten ook een rol spelen in gewone celprocessen, moet eerst duidelijk worden of ingrijpen bijwerkingen geeft. Jiang wijst er daarnaast op dat het eiwit BRD4 ook een bekende aanjager is van verschillende vormen van kanker. Een manier om USP7 te laten afbreken, en daardoor indirect BRD4 te verminderen, zou dus mogelijk ook relevant kunnen zijn voor toekomstig kankeronderzoek. De komende jaren wil het team verder uitzoeken hoe dit mechanisme precies werkt in verschillende celtypen, met extra aandacht voor de hersenen.