AI & computing › AI-gestuurde wetenschappelijke ontdekkingen

Parasiet die slaapziekte veroorzaakt onthult geheim van cel-energiefabriekjes

· Bijgewerkt 22 november 2026, 01:28 · 2 min leestijd

AI-gestuurde wetenschappelijke ontdekkingen
Beeld: Phys.org

Onderzoekers hebben ontdekt dat één eiwit een dubbele rol speelt bij de bouw van de energiefabriekjes in onze cellen. De vondst, gedaan in een parasiet die Afrikaanse slaapziekte veroorzaakt, verklaart meteen een vraag die al jaren speelt rond een verwant eiwit in menselijke cellen.

Mitochondriën worden vaak de krachtcentrales van de cel genoemd. Ze leveren de energie die nodig is voor bijna alle lichaamsfuncties. Miljarden jaren geleden waren mitochondriën zelfstandige bacteriën, totdat ze werden opgenomen door een andere cel. Dat verleden is nog steeds zichtbaar: mitochondriën hebben hun eigen stukje erfelijk materiaal, met de code voor een handvol essentiële eiwitten. Om die eiwitten te maken, hebben ze eigen ribosomen nodig, mitoribosomen genoemd. Dat zijn ingewikkelde moleculaire machines die uit tientallen onderdelen bestaan en alleen met hulp van gespecialiseerde 'bouweiwitten' in elkaar worden gezet.

Een parasiet als proefkonijn

Een onderzoeksteam van het Biology Centre van de Tsjechische Academie van Wetenschappen, onder leiding van Ondřej Gahura en eerste auteur Prashant Chauhan, bestudeerde de eencellige parasiet Trypanosoma brucei. Deze parasiet veroorzaakt de Afrikaanse slaapziekte en heeft een opvallend ingewikkeld systeem om zijn mitochondriale erfelijke informatie te verwerken. Een van de bijzondere trucs is RNA-editing: losse bouwstenen, uridines genoemd, worden na het aflezen van het DNA nog ingevoegd of verwijderd uit het RNA, voordat de juiste code overblijft om eiwitten te maken. De onderzoekers brachten met geavanceerde technieken het zogeheten assemblosoom in kaart, een tussenstadium bij de opbouw van het mitoribosoom. Daarin vonden ze het eiwit p22, dat al bekend was van zijn rol bij RNA-editing. Nu blijkt dit eiwit óók onmisbaar voor de opbouw van het mitoribosoom zelf. Schakelden de onderzoekers p22 uit, dan liepen zowel de RNA-editing als de ribosoombouw vast, met minder eiwitproductie en een verstoorde werking van de mitochondriën als gevolg.

Oude eiwitfamilie werpt licht op menselijke cellen

p22 behoort tot een grotere familie van eiwitten, de p32-familie, waarvan ook mensen een variant hebben. Dat menselijke p32 een rol speelt bij de opbouw van mitoribosomen was al bekend, maar de oorspronkelijke, evolutionaire functie van de hele eiwitfamilie was onduidelijk. Door de verspreiding van p32-achtige eiwitten over de hele levensboom te vergelijken, ontdekten de onderzoekers dat deze familie al aanwezig was in de laatste gemeenschappelijke voorouder van alle eukaryoten, de voorouder van onder meer dieren, planten, schimmels en protisten. Ook zagen ze dat organismen die hun mitochondriale DNA volledig zijn kwijtgeraakt, geen p32-eiwitten meer hebben. Dat wijst erop dat de oorspronkelijke taak van deze eiwitfamilie altijd al lag bij het aflezen en vertalen van mitochondriaal DNA. De studie, gepubliceerd in Nucleic Acids Research, zet aan tot nieuw onderzoek naar de vraag of soortgelijke eiwitten ook in andere organismen, inclusief de mens, zo'n dubbele functie vervullen.

Achtergrond & begrippen

Wat betekent dit voor de toekomst? Deze ontdekking laat zien dat eiwitten die essentieel zijn voor onze energiehuishouding soms meerdere, onverwachte taken combineren. Dat vergroot het begrip van hoe mitochondriën werken en kan artsen en onderzoekers helpen verklaren waarom storingen in dit soort eiwitten leiden tot zeldzame stofwisselingsziekten. Het opent ook de weg naar onderzoek of vergelijkbare dubbelfunctionele eiwitten in menselijke cellen bestaan, met mogelijke gevolgen voor de aanpak van mitochondriale aandoeningen.

Mitochondriën
Onderdelen van de cel die energie opwekken, ooit zelfstandige bacteriën die door een andere cel zijn opgenomen.
Mitoribosoom
Het speciale ribosoom binnen mitochondriën dat eiwitten maakt op basis van het eigen mitochondriale DNA.
Ribosoom
Een moleculaire machine in de cel die genetische code omzet in eiwitten.
RNA-editing
Een proces waarbij bouwstenen in RNA na het aflezen nog worden toegevoegd of verwijderd, zodat de juiste eiwitcode ontstaat.
Uridines
Een van de bouwstenen van RNA die bij RNA-editing worden ingevoegd of verwijderd.
Assemblosoom
Een tussenstadium in het proces waarbij losse onderdelen samenkomen tot een compleet mitoribosoom.
p32-eiwitfamilie
Een groep verwante eiwitten, aanwezig in veel levensvormen inclusief mensen, die betrokken zijn bij de werking van mitochondriën.
Eukaryoten
Organismen met cellen die een celkern hebben, zoals dieren, planten, schimmels en veel eencelligen.
Laatste gemeenschappelijke eukaryote voorouder (LECA)
De gemeenschappelijke voorouder van alle huidige eukaryotische levensvormen, miljarden jaren geleden.
Translatie
Het proces waarbij de genetische code wordt afgelezen en omgezet in eiwitten.

Bronnen

Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.

Meer over AI-gestuurde wetenschappelijke ontdekkingen