Eén gentherapie tegen hartziekten en cholesterol? Artsen waarschuwen voor risico's

Genbewerking wordt al gebruikt om zeldzame, zware erfelijke ziekten te behandelen, zoals spinale spieratrofie en sikkelcelziekte. Artsen van het Frankel Cardiovascular Center van de University of Michigan onderzoeken nu of dezelfde technologie ook kan helpen bij veelvoorkomende aandoeningen als hoge cholesterol, hartziekten, obesitas en diabetes. Cardiologen Eric Smith en Venkatesh Murthy beschrijven in een artikel in JAMA Internal Medicine wat daarvoor nodig is en welke risico's daarbij horen.

Eén behandeling in plaats van dagelijkse pillen

Gewone medicijnen moet je blijven innemen om effect te houden. Genbewerking werkt anders: de behandeling past het erfelijk materiaal zelf aan, bijvoorbeeld door een gezonde kopie van een gen toe te voegen of een schadelijk gen uit te schakelen. Daardoor kan één enkele behandeling jarenlang effect hebben, ook wel een 'one-and-done'-behandeling genoemd. Dat is vooral aantrekkelijk voor mensen die nu dagelijks medicijnen moeten slikken tegen chronische aandoeningen.

Toch is één behandeling geen garantie voor een leven lang bescherming. Veel van deze therapieën gebruiken aangepaste virussen om genetische informatie de cellen in te smokkelen. Het afweersysteem kan dat virus herkennen en een reactie opbouwen, waardoor een tweede behandeling later vaak niet meer mogelijk is, zelfs als het effect van de eerste begint af te nemen.

Waarom veelvoorkomende ziekten een ander verhaal zijn

Bij zeldzame, levensbedreigende ziekten zonder goede behandelmogelijkheden wegen de voordelen van genbewerking volgens de onderzoekers vaak duidelijk op tegen de risico's. Bij hoge cholesterol, hartziekten, obesitas en diabetes is dat lastiger: voor deze aandoeningen bestaan al behandelingen die artsen kunnen aanpassen of stopzetten als er bijwerkingen optreden. Een permanente genetische ingreep biedt die flexibiliteit niet.

Murthy wijst ook op de schaal waarop deze behandelingen zouden worden ingezet. Een zeldzame bijwerking die bij een klein percentage van de patiënten optreedt, kan bij miljoenen gebruikers alsnog een grote groep mensen schaden. Daarom moeten behandelingen voor massaal gebruik aan strengere veiligheidseisen voldoen dan behandelingen voor kleine patiëntengroepen.

Langetermijntoezicht als grootste uitdaging

Klinische studies duren meestal relatief kort en betrekken een beperkt aantal patiënten. Daardoor kunnen zeldzame complicaties die pas na jaren ontstaan, gemakkelijk onopgemerkt blijven totdat een behandeling bij een veel grotere groep mensen wordt toegepast. Smith en Murthy pleiten voor onafhankelijke, grootschalige registratiesystemen die patiënten langdurig volgen, zodat onverwachte gezondheidsproblemen tijdig worden opgemerkt.

De onderzoekers stellen vijf vragen voor om te bepalen of een genetische behandeling verantwoord is: hoe ernstig is de ziekte, zijn er al goede alternatieven, is het doelweefsel geschikt voor een blijvend effect, zijn de risico's van de toediening aanvaardbaar, en kan de veiligheid jarenlang betrouwbaar worden gevolgd? Daarnaast speelt geld een rol: sommige bestaande gentherapieën kosten meer dan een miljoen dollar per patiënt. Zulke prijzen zijn mogelijk te verdedigen bij zeldzame ziekten, maar zouden bij veelvoorkomende aandoeningen enorme druk op zorgstelsels leggen.