Biotech & leven › Brain-computer interfaces

Grootste atlas van hersengebied ooit onthult zes verborgen zones

· Bijgewerkt 13 november 2026, 01:19 · 2 min leestijd

Brain-computer interfaces
Beeld: Nature News

Onderzoekers hebben de meest gedetailleerde kaart tot nu toe gemaakt van de basale ganglia, een hersengebied dat een rol speelt bij bewegen, stemming en besluiten. De atlas bevat 25,5 miljoen hersencellen van mensen, makaken en marmoset-aapjes en moet helpen ziekten als Parkinson, Huntington en schizofrenie beter te begrijpen. Het werk is het resultaat van honderden wetenschappers uit negen landen.

De basale ganglia zijn groepen hersencellen die diep in het brein liggen. Ze verwerken informatie over bewegingen, denken, stemming en besluitvorming. Als dit gebied niet goed werkt, kan dat leiden tot ziekten als Parkinson, Huntington, schizofrenie, bipolaire stoornis en verslaving. Tot nu toe wisten wetenschappers relatief weinig over de precieze opbouw van dit hersengebied op celniveau. Een internationaal team heeft daar verandering in gebracht met een nieuwe atlas, beschreven in 26 wetenschappelijke publicaties in tijdschriften als Cell en Neuron.

Wereldwijde samenwerking

De atlas is onderdeel van een groter Amerikaans project genaamd BICAN, kort voor BRAIN Initiative Cell Atlas Network. Dit project van de Amerikaanse National Institutes of Health kreeg in 2022 een budget van 500 miljoen dollar om referentiekaarten te maken van hersenen van verschillende diersoorten. Voor de basale ganglia-atlas onderzochten honderden wetenschappers uit negen landen in totaal 25,5 miljoen hersencellen: 21 miljoen van zes overleden menselijke donoren, 3 miljoen van makaken en 1,5 miljoen van marmoset-aapjes. Door de soorten met elkaar te vergelijken, vonden de onderzoekers 61 celtypes die al 76 miljoen jaar vrijwel ongewijzigd zijn gebleven bij deze primaten. Van elke cel brachten ze onder meer de genactiviteit, de chemische aanpassingen aan het DNA en de elektrische signalen in kaart. Volgens bioinformaticus Michael Hawrylycz van het Allen Institute for Brain Science in Seattle vormt de atlas een soort frame waarmee de rest van het brein nu sneller in kaart te brengen is.

Zes zones zonder scherpe grenzen

Een van de deelstudies richtte zich op het striatum, het grootste onderdeel van de basale ganglia. Anders dan veel andere hersengebieden heeft het striatum geen duidelijke anatomische grenzen. Door 1,1 miljoen cellen van negentien overleden donoren te analyseren, ontdekten onderzoekers van onder meer het Broad Institute in Cambridge, Massachusetts, dat het striatum toch uit zes zones bestaat met elk een eigen moleculair profiel. Neurobioloog Evan Macosko, die aan de studie meewerkte, zegt dat de cellen in deze zones er onder de microscoop identiek uitzien, maar grote verschillen tonen in welke genen ze aan- en uitzetten. Dat patroon was bovendien opvallend consistent tussen verschillende mensen. De onderzoekers zagen ook dat de verschillen tussen de zones kleiner worden met het ouder worden, vooral in hersengebieden die betrokken zijn bij Huntington en Parkinson.

Verschillen tussen mensen

Een derde studie bekeek bijna vier miljoen cellen uit het striatum en de prefrontale cortex van 178 overleden volwassenen tussen de 27 en ruim 90 jaar oud. Daaruit bleek dat de samenstelling van hersencellen flink kan verschillen van persoon tot persoon, vooral bij niet-neuronale cellen die de hersenen ondersteunen. Volgens de onderzoekers laat dit zien dat toekomstige hersenatlassen rekening moeten houden met individuele verschillen tussen mensen, in plaats van uit te gaan van één standaardbrein.

Achtergrond & begrippen

Wat betekent dit voor de toekomst? Deze gedetailleerde celatlas geeft wetenschappers een referentiekaart waarmee ze sneller kunnen ontdekken welke celtypes betrokken zijn bij hersenziekten zoals Parkinson en schizofrenie. Dat kan op termijn leiden tot gerichtere medicijnen die specifieke celgroepen aanpakken in plaats van het hele hersengebied. Ook laat het onderzoek zien dat toekomstige behandelingen rekening moeten houden met verschillen tussen individuele patiënten.

Basale ganglia
Een groep hersencellen diep in het brein die betrokken is bij bewegingen, denken, stemming en besluitvorming.
Striatum
Het grootste onderdeel van de basale ganglia, zonder duidelijke anatomische grenzen tussen zijn subgebieden.
Gliacellen
Niet-neuronale hersencellen die neuronen ondersteunen, voeden en beschermen.
Neuronen
Zenuwcellen die elektrische en chemische signalen doorgeven in het zenuwstelsel.
Genexpressie
Het proces waarbij informatie uit een gen wordt afgelezen en gebruikt om bijvoorbeeld eiwitten te maken.
DNA-modificaties (epigenetica)
Chemische aanpassingen aan DNA die bepalen welke genen aan of uit staan, zonder de DNA-code zelf te veranderen.
Prefrontale cortex
Het voorste deel van de hersenschors, belangrijk voor plannen en besluitvorming.
Makaken en marmoset-aapjes
Twee apensoorten die vaak in hersenonderzoek worden gebruikt omdat hun brein qua opbouw op dat van mensen lijkt.
BICAN (BRAIN Initiative Cell Atlas Network)
Een groot Amerikaans onderzoeksproject dat referentiekaarten maakt van hersenen van verschillende diersoorten.

Bronnen

Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.

Meer over Brain-computer interfaces