Watervoetafdruk: hoeveel water zit er eigenlijk in je boodschappen?
Als je een glas water drinkt, gebruik je een kwart liter water. Maar als je een hamburger eet, gebruik je onzichtbaar veel meer: voor het vlees moest een koe grazen, drinken en gevoerd worden met gewassen die weer beregend of bevloeid moesten worden. Al dat water bij elkaar heet de watervoetafdruk van die hamburger. Het is een maat die laat zien hoeveel zoet water er nodig is geweest om een product te maken, van grondstof tot eindproduct.
Het idee lijkt op de bekendere "CO2-voetafdruk", maar dan voor water in plaats van broeikasgas. Een spijkerbroek heeft bijvoorbeeld een watervoetafdruk van duizenden liters, vooral omdat de katoenplant veel water nodig heeft om te groeien. Die watervoetafdruk is meestal onzichtbaar: je ziet het water niet in het eindproduct, maar het is wel ergens gebruikt, vaak in een ander land dan waar het product uiteindelijk wordt gekocht.
Wat is het precies?
De watervoetafdruk telt niet alleen het water dat je rechtstreeks gebruikt (uit de kraan, bijvoorbeeld om te koken of te douchen), maar ook al het water dat indirect nodig was om iets te produceren. Om dat overzichtelijk te maken, wordt de watervoetafdruk meestal opgesplitst in drie soorten water.
Groen water is regenwater dat in de bodem is opgeslagen en door planten wordt opgenomen. Dit is het water dat een veld graan of een sinaasappelboom gebruikt zonder dat er kunstmatig beregend hoeft te worden.
Blauw water is water uit rivieren, meren en grondwater dat actief wordt onttrokken, bijvoorbeeld voor irrigatie van gewassen in een droog gebied, of voor industrieel gebruik. Dit water wordt vaak elders vandaan gehaald en is daardoor gevoeliger voor schaarste.
Grijs water is geen gebruikt water, maar een rekenkundige maat: het is de hoeveelheid schoon zoet water die nodig zou zijn om de vervuiling die tijdens de productie ontstaat (bijvoorbeeld door meststoffen of verfstoffen) te verdunnen tot een veilig niveau. Hoe vuiler een productieproces, hoe groter dit deel van de voetafdruk.
Door deze drie op te tellen, ontstaat een totaalbeeld. Een belangrijk detail is dat de watervoetafdruk niet alleen naar het volume kijkt, maar idealiter ook naar wáár het water vandaan komt. Duizend liter water gebruiken in een regenrijk gebied is namelijk iets heel anders dan duizend liter onttrekken in een streek die al kampt met droogte.
Wat wil men ermee bereiken?
Het concept is bedacht om zoetwatergebruik zichtbaar en vergelijkbaar te maken, zodat bedrijven, overheden en consumenten bewustere keuzes kunnen maken. Zoet water is namelijk niet oneindig beschikbaar: veel regio's in de wereld kampen met waterschaarste, en landbouw is wereldwijd verantwoordelijk voor het grootste deel van al het zoetwatergebruik.
Voor bedrijven is het doel vaak risicobeheer: als een fabriek of leverancier afhankelijk is van een rivier die in droge jaren bijna leegloopt, is dat een bedrijfsrisico. Het in kaart brengen van de watervoetafdruk in de hele toeleveringsketen helpt zulke kwetsbaarheden op te sporen, bijvoorbeeld bij de katoen- of koffieteelt.
Voor beleidsmakers is het doel om waterbeleid te onderbouwen: welke gewassen of industrieën zijn het meest waterintensief, en waar in de wereld zet dat de meeste druk op schaarse waterbronnen? Voor consumenten is het vooral een bewustwordingsinstrument, vergelijkbaar met een energielabel, al is er geen verplicht "waterlabel" op producten zoals er wel energielabels op apparaten zitten.
Voorbeelden uit de praktijk
Onderzoekers Arjen Hoekstra en Mesfin Mekonnen berekenden in een veelgeciteerde studie uit 2012 de gemiddelde watervoetafdruk van veel voedingsmiddelen. Een kilo rundvlees kwam daarbij uit op ongeveer 15.000 liter, grotendeels door het voer dat het dier gedurende zijn leven at. Een kopje koffie kost ongeveer 140 liter water, vooral voor het verbouwen van de koffieplant. Deze cijfers zijn gemiddelden; de werkelijke waarde hangt sterk af van het land en de productiemethode.
Een bekend en verontrustend praktijkvoorbeeld is het Aralmeer in Centraal-Azië. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw werd steeds meer rivierwater afgeleid voor de irrigatie van katoenvelden in het toenmalige Sovjet-Oezbekistan. Het meer, ooit een van de grootste binnenzeeën ter wereld, is sindsdien voor het grootste deel drooggevallen. Dit wordt vaak aangehaald als schoolvoorbeeld van wat er misgaat als de blauwe watervoetafdruk van een gewas de draagkracht van een regio ver overschrijdt.
Grote voedings- en drankenbedrijven zijn de laatste vijftien à twintig jaar watervoetafdruk-analyses gaan gebruiken. Coca-Cola kondigde in 2007 aan te streven naar "water neutrality": het bedrijf wilde evenveel water aan de natuur en gemeenschappen teruggeven als het via zijn producten gebruikte. Nestlé publiceert eveneens waterrisicobeoordelingen per fabriek en regio als onderdeel van zijn duurzaamheidsbeleid.
Op beleggersniveau bestaat het CDP Water-programma (voortgezet vanuit het bekendere CDP, voorheen Carbon Disclosure Project), waarbij duizenden bedrijven wereldwijd jaarlijks hun waterrisico's en -gebruik rapporteren aan investeerders. Ook de WWF ontwikkelde een Water Risk Filter, een online tool waarmee bedrijven kunnen nagaan hoe kwetsbaar hun vestigingen en toeleveringsketens zijn voor waterschaarste.
Hoe ver is de techniek?
De watervoetafdruk is geen technologie die "rijpt" zoals een nieuwe batterij of chip; het is een rekenmethode en boekhoudkundig raamwerk. Die methode is inmiddels behoorlijk volwassen. Het Water Footprint Network publiceerde in 2011 de "Water Footprint Assessment Manual", een gestandaardiseerde handleiding voor het berekenen van watervoetafdrukken. In 2014 verscheen daarnaast de internationale norm ISO 14046, die eisen en richtlijnen vastlegt voor watervoetafdrukstudies binnen het bredere kader van levenscyclusanalyse (een methode om de milieueffecten van een product van wieg tot graf te berekenen).
Toch is de methode niet zonder haken en ogen. Een belangrijk discussiepunt is dat een simpel totaal in liters onvoldoende zegt over de werkelijke impact: duizend liter water uit een regenrijk gebied is milieukundig iets anders dan duizend liter uit een uitgedroogde rivier. Daarom wordt er in de wetenschap steeds meer gewerkt met verfijndere "water scarcity footprint"-berekeningen, die rekening houden met lokale schaarste. Ook verschillen bedrijven en onderzoekers soms in de precieze aannames die ze gebruiken, waardoor cijfers van verschillende bronnen niet altijd één op één vergelijkbaar zijn.
Een ander obstakel is dat rapportage vrijwillig blijft: er is geen wereldwijde wettelijke verplichting om de watervoetafdruk van een product te publiceren, in tegenstelling tot bijvoorbeeld CO2-rapportage die in de Europese Unie steeds vaker verplicht wordt gesteld voor grote bedrijven. Daardoor blijft de kwaliteit en volledigheid van de data sterk afhankelijk van de bereidwilligheid van individuele bedrijven en sectoren.
Wie werken eraan?
Het concept is oorspronkelijk ontwikkeld door de Nederlandse hoogleraar Arjen Hoekstra, destijds verbonden aan UNESCO-IHE in Delft en later aan de Universiteit Twente, waar hij de term voor het eerst introduceerde in de vroege jaren 2000. Hoekstra overleed in 2019; zijn werk vormt nog altijd de wetenschappelijke basis van vrijwel alle watervoetafdruk-onderzoek. De Universiteit Twente blijft een van de belangrijkste academische centra op dit gebied.
Het Water Footprint Network, een internationaal netwerk van onderzoekers, bedrijven en maatschappelijke organisaties met wortels in Nederland, beheert de gestandaardiseerde methodologie en ondersteunt landen en bedrijven bij het uitvoeren van watervoetafdrukstudies. Op het gebied van normalisering is de Internationale Organisatie voor Standaardisatie (ISO) actief met de eerdergenoemde ISO 14046-norm.
Daarnaast zijn grote milieuorganisaties zoals het Wereld Natuur Fonds (WWF) en instanties als UN-Water, het coördinatieorgaan van de Verenigde Naties voor waterkwesties, betrokken bij het agenderen van waterschaarste en het promoten van watervoetafdruk-achtige instrumenten. In de bedrijfswereld passen vooral multinationals in de voedings-, drank- en kledingsector (zoals Coca-Cola, Nestlé en diverse katoen- en textielbedrijven) de methode toe, vaak onder druk van investeerders en ngo's die via programma's als CDP Water meer transparantie eisen.