Hernieuwbare-energiecertificaat: het bewijs achter 'groene stroom'
Als je energieleverancier claimt dat jouw stroom "100% groen" is, wat betekent dat dan precies? De elektronen die uit je stopcontact komen, komen namelijk niet rechtstreeks van een windmolen bij jou in de buurt: ze zijn onderdeel van een groot, gemengd net waarin stroom uit kolencentrales, kerncentrales, zonneparken en windturbines door elkaar heen stroomt. Om toch te kunnen aantonen hoeveel hernieuwbare stroom er ergens is opgewekt en wie daar aanspraak op mag maken, bestaat er een digitaal bewijsstuk: het hernieuwbare-energiecertificaat, in Europa meestal een Garantie van Oorsprong (GvO) genoemd.
Vergelijk het met een keurmerk op een pak boter: het label "biologisch" garandeert iets over de herkomst, maar reist niet fysiek mee met elke molecuul vet. Zo werkt een GvO ook: het is een apart, verhandelbaar bewijsje dat hoort bij één megawattuur (1000 kilowattuur) hernieuwbaar opgewekte stroom, los van het fysieke stroompad. Wie het certificaat bezit en "afboekt", mag zeggen dat hij die hoeveelheid groene stroom heeft "gebruikt" – ook al kwam de stroom die daadwerkelijk bij hem het stopcontact uit kwam, misschien uit een gascentrale honderden kilometers verderop.
Wat is het precies?
Het systeem werkt in stappen. Een producent van hernieuwbare elektriciteit – bijvoorbeeld een windpark of zonneveld – meldt de opgewekte hoeveelheid stroom bij een nationale, door de overheid aangewezen uitgevende instantie. In Nederland is dat CertiQ, een dochteronderneming van netbeheerder TenneT. Voor elke megawattuur die aantoonbaar hernieuwbaar is opgewekt, wordt één digitaal certificaat aangemaakt in een centraal register.
Dat certificaat kan vervolgens los van de stroom zelf verhandeld worden: een energieleverancier, bedrijf of handelaar kan het kopen, ook al zit er geen fysieke stroomkabel tussen de producent en de koper. Dit heet "ontbundeling" (unbundling), omdat het bewijs van herkomst wordt losgekoppeld van de fysieke levering. Zodra een partij het certificaat gebruikt om een claim te onderbouwen – bijvoorbeeld "wij leveren groene stroom" – wordt het certificaat "afgeboekt" of "gecancelled", zodat het niet nogmaals verkocht of gebruikt kan worden. Dat voorkomt dubbeltelling: elke hernieuwbare megawattuur mag maar door één partij als "groen" worden geclaimd.
In Europa zijn de nationale registers aan elkaar gekoppeld via de Association of Issuing Bodies (AIB), een samenwerkingsverband van de uitgevende instanties uit verschillende landen. Daardoor kan een Nederlandse leverancier bijvoorbeeld een certificaat kopen dat oorspronkelijk is uitgegeven voor een Noors waterkrachtwerk. Buiten Europa bestaat een vergelijkbaar, wereldwijd toepasbaar systeem: de I-REC Standard, die in landen zonder eigen nationaal systeem hetzelfde principe biedt.
Wat wil men ermee bereiken?
Het hoofddoel van het certificatensysteem is transparantie: het moet objectief en controleerbaar maken hoeveel hernieuwbare energie er wordt opgewekt en wie daar aanspraak op maakt, zonder dat iedereen zelf fysieke stroomstromen hoeft te kunnen volgen – wat technisch sowieso onmogelijk is, omdat elektronen in het net niet "gelabeld" zijn.
Daarnaast biedt het systeem producenten van hernieuwbare energie een extra inkomstenbron: naast de verkoop van de stroom zelf kunnen zij het bijbehorende certificaat apart verkopen. Voor energieleveranciers en grote bedrijven is het een manier om duurzaamheidsclaims ("wij gebruiken 100% groene stroom") te onderbouwen richting klanten, aandeelhouders en toezichthouders. Overheden en de Europese Unie gebruiken de geaggregeerde certificaatgegevens bovendien om te monitoren of landen op koers liggen met hun hernieuwbare-energiedoelstellingen.
Een impliciete belofte is dat de vraag naar certificaten investeringen in nieuwe hernieuwbare productie stimuleert. Of dat in de praktijk altijd zo werkt, is echter een van de belangrijkste discussiepunten rond het systeem, zoals verderop blijkt.
Voorbeelden uit de praktijk
CertiQ in Nederland beheert sinds het begin van de jaren 2000 het Nederlandse GvO-register en registreert jaarlijks de productie van duizenden zonne-, wind- en biomassa-installaties.
Noorse waterkracht-certificaten vormen een veelbesproken voorbeeld van ontbundeling. Noorwegen wekt door zijn vele waterkrachtcentrales veel meer hernieuwbare stroom op dan het land zelf verbruikt, en verkoopt de bijbehorende certificaten relatief goedkoop op de Europese markt. Nederlandse energieleveranciers kopen daardoor veel Noorse GvO's om hun eigen, vaak fossiel of nucleair opgewekte stroommix als "groene stroom" te mogen labelen. Consumentenorganisaties zoals de Consumentenbond en Milieu Centraal hebben herhaaldelijk gewezen op dit verschil tussen de "papieren" groene claim en de daadwerkelijke Nederlandse energiemix, en op het feit dat een aanzienlijk – in sommige jaren zelfs het grootste – deel van de in Nederland verkochte groene stroom op deze manier wordt gedekt.
Google's 24/7 Carbon-Free Energy-initiatief, aangekondigd in 2020, is een reactie op deze kritiek: in plaats van jaarlijks evenveel certificaten te kopen als er stroom wordt verbruikt, streeft Google ernaar om op ieder uur van de dag, op elke locatie, daadwerkelijk evenveel hernieuwbare stroom in te kopen als het verbruikt – een veel strengere, tijdsgebonden vorm van matching dan het traditionele jaarlijkse certificaat mogelijk maakt.
De I-REC Standard, opgezet in de jaren 2010, wordt inmiddels gebruikt in tientallen landen buiten Europa en de Verenigde Staten, onder meer in delen van Azië, Afrika en Latijns-Amerika, zodat internationaal opererende bedrijven ook daar hun duurzaamheidsclaims kunnen onderbouwen.
Het RE100-initiatief, waarbij honderden multinationals (waaronder IKEA en Philips) zich hebben gecommitteerd aan 100% hernieuwbare stroom, leunt in de praktijk voor een groot deel op de aankoop van dit soort certificaten naast directe inkoopcontracten met producenten.
Hoe ver is de techniek?
Het certificatensysteem zelf is geen opkomende technologie maar een volwassen, decennialang bestaand marktinstrument met goed functionerende digitale registers. De discussie gaat dan ook minder over technische haalbaarheid en meer over effectiviteit en betrouwbaarheid.
Een centraal kritiekpunt is additionaliteit: leidt de verkoop van een certificaat tot nieuwe investeringen in hernieuwbare energie, of wordt vooral bestaande productie (zoals decennia-oude Noorse waterkrachtcentrales) simpelweg herverpakt en herverkocht als "groen" bewijs? Onderzoekers en toezichthouders zijn het daar niet over eens, en de meeste economen erkennen dat het effect sterk verschilt per technologie, land en marktsituatie.
De herziene Europese richtlijn hernieuwbare energie (RED III, die de eerdere RED II uit 2018 verder aanscherpt) introduceert strengere regels, onder meer voor de productie van hernieuwbare waterstof, om dit soort ontbundeling en dubbeltelling verder te beperken. Ook wint het idee van uurlijkse of "granulaire" matching – zoals Google nastreeft – terrein als aanvulling op, of vervanging van, het traditionele jaarlijkse certificaat. Daarnaast lopen er experimenten met blockchaintechnologie, onder meer via de Energy Web Foundation (opgericht in 2017), om certificering realtime en fraudebestendiger te maken. Deze aanpakken zijn veelbelovend, maar nog geen brede marktstandaard; het gangbare jaarlijkse GvO-systeem blijft voorlopig de norm.
Wie werken eraan?
In Nederland is CertiQ (onderdeel van TenneT) de aangewezen uitgevende instantie voor Garanties van Oorsprong. Toezicht op de juistheid van groenestroom-claims aan consumenten ligt bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM). Op Europees niveau coördineert de Association of Issuing Bodies (AIB) de samenwerking tussen de nationale registers van de meeste EU-landen, Noorwegen en enkele andere Europese staten, terwijl de Europese Commissie het wettelijk kader vaststelt via richtlijnen als RED II en RED III.
Wereldwijd, buiten dit Europese systeem, wordt de I-REC Standard Foundation gebruikt als non-profitorganisatie die het internationale certificeringssysteem beheert. Bedrijfsinitiatieven zoals RE100 (gecoördineerd door de Climate Group en CDP) stimuleren de vraag naar dit soort certificaten vanuit het bedrijfsleven. Op het gebied van vernieuwing experimenteert onder meer de Energy Web Foundation met blockchain-gebaseerde, realtime alternatieven, en doen universiteiten en energieonderzoeksinstituten in binnen- en buitenland onderzoek naar de daadwerkelijke klimaatimpact en additionaliteit van het certificatensysteem.