GRAS-status: hoe nieuwe voedingsstoffen in de VS snel als ‘veilig’ mogen gelden
Stel je voor dat een bedrijf een nieuw soort eiwit heeft ontwikkeld, gemaakt met gistfermentatie of gekweekt uit dierlijke cellen, en dat het dit product in de Verenigde Staten wil verkopen. Voordat het in een supermarkt mag liggen, moet iemand vaststellen dat het veilig is om te eten. Voor de meeste nieuwe stoffen in voedsel geldt daarvoor in de VS een aparte, snellere route dan de volledige goedkeuringsprocedure voor bijvoorbeeld medicijnen: de zogeheten GRAS-status, kort voor Generally Recognized As Safe — algemeen erkend als veilig.
Een vergelijking: zie het als het verschil tussen een douanecontrole voor bekende, onverdachte goederen en een volledige inspectie voor iets nieuws en onbekends. Zout, azijn of bakpoeder hoeven niet telkens opnieuw op veiligheid getoetst te worden — iedereen weet al decennialang dat ze veilig zijn. GRAS-status regelt in feite hetzelfde principe voor nieuwere stoffen: als een groep onafhankelijke deskundigen, op basis van gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek, tot de conclusie komt dat een stof veilig is voor het beoogde gebruik, hoeft die stof niet door de zwaardere, jarenlange procedure voor ‘voedseladditieven’. Dat maakt GRAS-status bijzonder relevant voor toekomsttechnologie in de voedingssector, van kweekvlees tot nieuwe eiwitten uit fermentatie.
Wat is het precies?
De basis ligt in Amerikaanse wetgeving uit 1958, een aanvulling op de Federal Food, Drug, and Cosmetic Act die regelt hoe nieuwe stoffen in voedsel beoordeeld worden. Die wet maakte onderscheid tussen ‘voedseladditieven’, die een uitgebreide voorafgaande goedkeuring door de Amerikaanse voedsel- en warenautoriteit FDA nodig hebben, en stoffen die al ‘algemeen erkend als veilig’ zijn — bijvoorbeeld omdat ze al lang gangbaar zijn in de keuken, of omdat gedegen wetenschappelijk onderzoek dat aantoont.
Voor nieuwe stoffen loopt dat laatste traject in de praktijk zo: een bedrijf laat een panel van onafhankelijke wetenschappers de beschikbare veiligheidsstudies beoordelen. Komt dat panel tot de conclusie dat de stof veilig is bij het voorgenomen gebruik, dan mag het bedrijf de stof ‘GRAS’ noemen. Opvallend is dat een bedrijf dit oordeel niet verplicht hoeft te melden bij de FDA — dit heet zelf-GRAS of self-affirmed GRAS. Sinds eind jaren negentig bestaat daarnaast een vrijwillig meldingsprogramma: een bedrijf kan zijn GRAS-conclusie wél aan de FDA voorleggen, waarna de FDA de onderbouwing bekijkt en, als er geen bezwaren zijn, een zogeheten ‘no questions’-brief stuurt. Belangrijk om te beseffen: dat is geen officiële goedkeuring van de stof, maar een verklaring dat de FDA geen reden ziet om de conclusie van het bedrijf te betwisten.
Dit systeem staat los van de Europese aanpak. In de Europese Unie bestaat geen vergelijkbare GRAS-status; nieuwe voedingsstoffen vallen daar onder de novel food-verordening, waarbij de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) altijd vooraf een eigen, verplichte risicobeoordeling uitvoert voordat een product op de markt mag komen. De Amerikaanse GRAS-route is dus aanzienlijk lichter en sneller dan het Europese traject.
Wat wil men ermee bereiken?
Het doel van het GRAS-systeem was oorspronkelijk praktisch: voorkomen dat alledaagse, overduidelijk veilige ingrediënten — denk aan citroensap, kaneel of bakpoeder — dezelfde langdurige en dure goedkeuringsprocedure moeten doorlopen als een compleet nieuw, onbekend chemisch additief. Regelgevers wilden schaarse toetsingscapaciteit reserveren voor stoffen waar echt onzekerheid over bestaat.
Voor de voedingstechnologiesector van vandaag heeft dat een tweede, minder oorspronkelijk bedoelde functie gekregen: het biedt een relatief snelle en voorspelbare route naar de Amerikaanse markt voor innovatieve producten zoals nieuwe eiwitbronnen, fermentatie-ingrediënten en onderdelen van kweekvlees. Voor jonge foodtech-bedrijven kan het verschil tussen een GRAS-traject van maanden tot enkele jaren en een volledige additievenprocedure van vele jaren bepalend zijn voor of een product commercieel levensvatbaar is. Tegelijk roept juist die snelheid vragen op: is een systeem waarin een bedrijf zelf zijn keurmeesters kiest wel voldoende onafhankelijk? Die spanning tussen snelheid en zorgvuldigheid loopt als rode draad door het hele debat over GRAS.
Voorbeelden uit de praktijk
Een aantal spraakmakende foodtech-producten illustreert hoe GRAS-status in de praktijk werkt:
- Impossible Foods gebruikte GRAS-status voor sojaleghemoglobine, het ijzerhoudende eiwit (‘heme’) dat hun plantaardige burger een vleesachtige smaak en kleur geeft. Het bedrijf verkocht het product aanvankelijk op basis van een zelf-GRAS-verklaring, wat kritiek opriep, en doorliep vervolgens ook het vrijwillige meldingstraject bij de FDA, die in 2018 liet weten geen vragen te hebben bij de veiligheidsonderbouwing.
- Perfect Day ontwikkelde melkeiwitten (whey-achtige eiwitten) die niet van koeien komen, maar geproduceerd worden door gemodificeerde schimmels via precisiefermentatie. Ook dit ingrediënt doorliep een GRAS-traject voordat het in producten als ‘zuivelvrij’ ijs terechtkwam.
- UPSIDE Foods en GOOD Meat (van Eat Just) produceren kweekvlees: kippenspiercellen die in bioreactoren worden opgekweekt in plaats van in een dier. Voor dit soort producten beoordeelt de FDA, in een traject dat conceptueel sterk op de GRAS-toets lijkt, of het celmateriaal veilig is als voedsel; pas daarna komt ook het Amerikaanse ministerie van Landbouw (USDA) in beeld voor inspectie en etikettering van het uiteindelijke vleesproduct. Beide bedrijven kregen begin jaren 2020 groen licht om hun kweekkip in de VS te verkopen, als een van de eerste voorbeelden waarbij een compleet nieuwe productiemethode voor vlees deze weg bewandelde.
- Clara Foods / The Every Company gebruikte een vergelijkbaar traject voor eiwitten uit eieren die met gistfermentatie worden gemaakt in plaats van door kippen te worden gelegd.
Deze voorbeelden laten zien dat GRAS-status inmiddels een centrale rol speelt in de manier waarop nieuwe voedingstechnologie de Amerikaanse markt bereikt, ook al was het systeem daar oorspronkelijk niet voor ontworpen.
Hoe ver is de techniek?
GRAS is geen technologie die ‘rijpt’ zoals een chip of een batterij, maar een regelgevend systeem — en dat systeem staat zelf onder druk en in ontwikkeling. Het aantal GRAS-meldingen bij de FDA is de afgelopen decennia flink gestegen, mede door de groei van foodtech en fermentatiegebaseerde ingrediënten.
Tegelijk is er aanhoudende kritiek. Amerikaanse toezichthoudende instanties en maatschappelijke organisaties hebben in de loop der jaren gewezen op een structureel probleem: bij zelf-GRAS bepaalt een bedrijf zelf welke experts het inschakelt en betaalt het die experts ook zelf, wat vragen oproept over onafhankelijkheid. Ook is niet elke zelf-GRAS-verklaring openbaar; een bedrijf hoeft de FDA immers niet te informeren. Daardoor is niet altijd volledig zichtbaar welke stoffen precies via deze route op de markt zijn gekomen. Deze kritiek richt zich niet zozeer op individuele producten, maar op de systematiek zelf.
Voor kweekvlees specifiek is de FDA-beoordeling nog een relatief jong traject: pas sinds de vroege jaren 2020 zijn de eerste producten hierdoorheen gekomen, en het aantal bedrijven dat deze stap succesvol heeft doorlopen is nog beperkt. Daarnaast spelen aparte discussies, zoals in sommige Amerikaanse staten pogingen om kweekvlees lokaal te verbieden ondanks federale goedkeuring — een signaal dat GRAS- of vergelijkbare federale goedkeuring niet automatisch het einde van alle regelgevende hobbels betekent.
Wie werken eraan?
De centrale speler is de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA), en daarbinnen specifiek het Center for Food Safety and Applied Nutrition (CFSAN), dat GRAS-meldingen beoordeelt. Voor kweekvlees werkt de FDA samen met het Amerikaanse ministerie van Landbouw (USDA), dat verantwoordelijk is voor de fase na de celkweek: slacht-equivalente stappen, verwerking, inspectie en etikettering.
Aan de bedrijfskant zijn foodtech-ondernemingen als Impossible Foods, Perfect Day, UPSIDE Foods, Eat Just/GOOD Meat en The Every Company de bekendste namen die het GRAS-traject hebben doorlopen. Daarnaast bestaat er een hele sector van gespecialiseerde consultancybureaus en toxicologen die bedrijven begeleiden bij het samenstellen van GRAS-dossiers en het organiseren van onafhankelijke expertpanels.
Op toezichthoudend en maatschappelijk niveau volgen Amerikaanse organisaties zoals de Natural Resources Defense Council (NRDC) en de Government Accountability Office (GAO), de onderzoeksarm van het Amerikaanse Congres, het systeem kritisch en publiceerden rapporten over de transparantie ervan. In Europa is de rolverdeling anders: daar toetst de EFSA (European Food Safety Authority) nieuwe voedingsstoffen zelf, zonder een met GRAS vergelijkbare zelfverklaringsroute.