Elektronische tegenmaatregelen
Stel je voor: een gevechtsvliegtuig vliegt boven vijandelijk gebied en op de radarschermen beneden verschijnt ineens niet één stip, maar tientallen. Of een raket die op de warmte van een vliegtuigmotor afkomt, schiet plotseling af op een fel brandend lichtpuntje ernaast. In beide gevallen is er geen toverkunst in het spel, maar techniek die is ontworpen om sensoren, radars en geleidingssystemen van de vijand te misleiden of te verblinden. Dat is in de kern wat elektronische tegenmaatregelen zijn.
De term komt oorspronkelijk uit de militaire wereld en wordt vaak afgekort als ECM, van het Engelse electronic countermeasures. Het gaat om apparatuur en technieken die radiogolven, radarsignalen of andere elektromagnetische signalen manipuleren, zodat een tegenstander niet meer goed kan zien, communiceren of doelen kan raken. Denk aan een schaakspel waarbij de ene speler steeds nieuwe stukken op het bord zet die de ander verwarren over waar de echte koning staat.
Wat is het precies?
Om te begrijpen hoe elektronische tegenmaatregelen werken, helpt het eerst te weten hoe radar werkt. Een radarinstallatie zendt radiogolven uit; die golven kaatsen terug van objecten zoals vliegtuigen of schepen, en uit de terugkerende golf berekent het systeem waar dat object zich bevindt. Elektronische tegenmaatregelen grijpen precies op dat proces in.
Er zijn grofweg twee soorten: actieve en passieve maatregelen. Actieve maatregelen, ook wel jamming (storen) genoemd, zenden zelf signalen uit. Dat kan simpele ruis zijn die het radarscherm vult met sneeuw, of geraffineerder: nagemaakte signalen die de radar een vals beeld geven, bijvoorbeeld een verkeerde positie of snelheid van het echte doelwit. Dit laatste heet spoofing, letterlijk 'voor de gek houden'. Hetzelfde principe wordt tegenwoordig ook toegepast op gps-signalen: een gejamde ontvanger krijgt geen positie meer, een gespoofte ontvanger krijgt een foute positie.
Passieve maatregelen zenden zelf niets uit, maar verstoren of misleiden op een andere manier. Het bekendste voorbeeld is chaff: een wolk van dunne metalen of met metaal beklede strips die een vliegtuig of schip afwerpt. Die strips kaatsen radargolven net zo terug als een groot object, waardoor de radar een wolk aan valse doelen ziet en het echte doelwit erin verdwijnt. Tegen infraroodgeleide (warmtezoekende) raketten wordt vaak flares gebruikt: felle, snel brandende lichtbronnen die worden afgevuurd om de raket weg te lokken van de warme motor van het toestel.
Een derde categorie zijn decoys, lokmiddelen die actief of passief het uiterlijk of gedrag van een echt doelwit nabootsen, bijvoorbeeld kleine drones die het radarprofiel van een groot vliegtuig simuleren. Tot slot schuift het vakgebied steeds meer op richting de digitale wereld: cyberaanvallen op sensor- en communicatienetwerken worden soms als verlengstuk van elektronische oorlogsvoering gezien, al is dat een apart en breder onderwerp.
Wat wil men ermee bereiken?
Het primaire doel is overleven en effectief blijven opereren in een omgeving waarin de tegenstander je probeert te detecteren, volgen en raken. Voor een piloot kan het verschil tussen chaff en flares op het juiste moment letterlijk het verschil zijn tussen thuiskomen of neergeschoten worden.
Daarnaast worden elektronische tegenmaatregelen ingezet om de vijand te ontregelen zonder fysiek geweld te gebruiken. Het verstoren van radarnetwerken of communicatiekanalen kan een luchtaanval mogelijk maken zonder dat er meteen een luchtafweerraket wordt gelanceerd, of het kan een tegenstander dwingen blind te varen of te vliegen. Dat maakt het aantrekkelijk als middel dat schade toebrengt aan het vermogen van een tegenstander om te opereren, terwijl het (in theorie) minder snel escaleert dan een fysieke aanval, al is die aanname niet onomstreden: het jammen van een radarsysteem kan door een tegenstander evengoed als vijandige handeling worden opgevat.
Een derde doel is bescherming van eigen sensoren en systemen tegen dezelfde trucs: wie zelf goed begrijpt hoe je jamt en spooft, kan zich ook beter wapenen tegen vijandige pogingen daartoe. Dat maakt het vakgebied inherent een wapenwedloop tussen sensor en tegenmaatregel, en weer nieuwe tegenmaatregelen daartegen.
Voorbeelden uit de praktijk
Het gebruik van elektronische tegenmaatregelen is niet nieuw. Al in juli 1943 wierp de Britse RAF Bomber Command tijdens de bombardementen op Hamburg (bijgenaamd Operatie Gomorrah) duizenden stroken aluminiumfolie uit, destijds 'Window' genoemd. Duitse radaroperators zagen hun schermen vollopen met valse echo's, waardoor de werkelijke positie van de bommenwerpers moeilijk te bepalen was. Het was een van de eerste grootschalige toepassingen van wat we nu chaff noemen.
In de jaren zeventig en tachtig ontwikkelde de Amerikaanse marine de EA-6B Prowler, een vliegtuig speciaal gebouwd om vijandelijke radar- en communicatiesystemen te storen met behulp van de ALQ-99-jammingpods. Vanaf 2009 werd de Prowler bij de US Navy geleidelijk vervangen door de EA-18G Growler, die dezelfde ALQ-99-pods gebruikt maar met modernere elektronica en gebaseerd is op het F/A-18-gevechtsvliegtuig.
Als opvolger van de verouderende ALQ-99 ontwikkelt de Amerikaanse marine sinds de jaren 2010 de Next Generation Jammer (NGJ), een softwaregestuurd jammingsysteem dat sneller op nieuwe dreigingen kan worden aangepast. De invoering verloopt gefaseerd en heeft, zoals bij veel defensieprogramma's, vertragingen gekend.
Rusland zette in de oorlog in Syrië, vanaf ongeveer 2015, het mobiele elektronische-oorlogsvoeringssysteem Krasukha-4 in, bedoeld om radar en satellietcommunicatie in een groot gebied te verstoren. Onafhankelijke bevestiging van de precieze effectiviteit is beperkt, omdat dit soort systemen en hun werkelijke prestaties grotendeels geheim blijven.
Recenter, vanaf ongeveer 2018 en sterk toegenomen sinds de Russische invasie van Oekraïne in 2022, melden luchtvaartautoriteiten en piloten in het gebied rond de Oostzee en de Zwarte Zee regelmatig verstoring en vervalsing van gps-signalen. Landen als Finland en de Baltische staten hebben hier publiekelijk melding van gemaakt; het exacte aandeel van statelijke actoren is niet in alle gevallen onomstotelijk vastgesteld, maar wordt door meerdere overheden aan Rusland toegeschreven.
Hoe ver is de techniek?
De ontwikkeling is enorm ver gegaan sinds de eenvoudige aluminiumstrips van 1943. Moderne systemen zijn softwaregedefinieerd: in plaats van vaste hardware die één type signaal stoort, kunnen ze via software razendsnel worden aangepast aan nieuwe dreigingen. Dat heet ook wel cognitieve elektronische oorlogsvoering, waarbij een systeem automatisch analyseert welk type radar of communicatie het tegenkomt en zelf bepaalt welke tegenmaatregel het beste werkt, deels ondersteund door kunstmatige intelligentie.
Toch blijft het een kat-en-muisspel zonder eindpunt. Elke nieuwe tegenmaatregel roept vroeg of laat een tegen-tegenmaatregel op: radars leren chaffwolken te onderscheiden van echte doelen, raketten leren het verschil tussen een vliegtuigmotor en een flare. Daardoor is er geen moment waarop de techniek 'af' is; het is een voortdurende wapenwedloop.
Een belangrijk obstakel voor buitenstaanders om de voortgang goed te volgen, is geheimhouding. De werkelijke effectiviteit van systemen als Krasukha-4 of de Next Generation Jammer wordt zelden openbaar gemaakt, en publiek beschikbare informatie is vaak een mix van officiële, sterk gefilterde communicatie en onbevestigde berichtgeving. Onafhankelijke, geverifieerde vergelijkingen tussen systemen van verschillende landen zijn daardoor schaars.
Wie werken eraan?
In de Verenigde Staten zijn Northrop Grumman, L3Harris en RTX (voorheen Raytheon) grote spelers, vaak in opdracht van de Amerikaanse marine via het NAVAIR-programmabureau, dat verantwoordelijk is voor onder meer de Growler en de Next Generation Jammer.
In Europa ontwikkelen bedrijven als BAE Systems (Verenigd Koninkrijk), Leonardo (Italië), Saab (Zweden) en Thales (Frankrijk) eigen elektronische-oorlogsvoeringssystemen, deels ook voor gebruik binnen NAVO-verband.
Israël is met Elbit Systems en Israel Aerospace Industries (IAI) een belangrijke, technologisch geavanceerde speler, mede door de ervaring die het land heeft opgedaan in regionale conflicten.
Rusland ontwikkelt zijn systemen grotendeels via staatsbedrijf KRET (Concern Radio-Electronic Technologies), terwijl China zijn eigen elektronische-oorlogsvoeringsindustrie opbouwt binnen de staatsgeleide defensiesector. Over de precieze capaciteiten van Russische en Chinese systemen is, door het gebrek aan onafhankelijke bronnen, doorgaans minder met zekerheid te zeggen dan over westerse systemen.