Eiwitdiversificatie: op zoek naar nieuwe bronnen van eiwit
Stel je een bord eten voor over twintig jaar. De kans is groot dat er minder vlees op ligt, maar niet per se minder eiwit. Eiwitdiversificatie is de verzamelnaam voor alle pogingen om onze eiwitten — de bouwstoffen die spieren, organen en cellen nodig hebben — uit meer verschillende bronnen te halen dan de traditionele drie-eenheid van vlees, vis en zuivel. Denk aan bonen en erwten, maar ook aan insecten, algen, schimmels en zelfs eiwit dat in een fabriek wordt “gebrouwen” met bacteriën, ongeveer zoals bier wordt gebrouwen met gist.
De term klinkt technisch, maar de gedachte erachter is simpel: leg niet alle eieren in één mandje. Nu komt zo’n 60 procent van het eiwit dat Nederlanders eten uit dierlijke bronnen. Dat systeem is kwetsbaar voor ziekte-uitbraken, klimaatschade aan gewassen en een groeiende wereldbevolking die meer voedsel nodig heeft van een planeet die niet groter wordt. Eiwitdiversificatie is het antwoord van wetenschappers, bedrijven en beleidsmakers op die kwetsbaarheid: bouw een menukaart met meer opties, zodat een tegenslag in de ene bron niet meteen tot voedselschaarste leidt.
Wat is het precies?
Eiwitdiversificatie is geen enkele technologie, maar een strategie die uit meerdere sporen bestaat. Het eerste spoor is plantaardig: eiwitten uit soja, erwten, bonen en granen, verwerkt tot producten die qua smaak en textuur op vlees of zuivel lijken. Dit is inmiddels de meest volwassen tak, met schappen vol vleesvervangers als bewijs.
Het tweede spoor is celkweek, ook wel kweekvlees of cultuurvlees genoemd. Hierbij worden dierlijke spiercellen in een bioreactor — een gesteriliseerde tank met voedingsvloeistof — aan het delen gezet, zonder dat er een heel dier voor hoeft te worden gefokt en geslacht. De cellen krijgen suikers, aminozuren en groeifactoren te eten en vermenigvuldigen zich tot spierweefsel.
Het derde spoor is fermentatie, een techniek die al eeuwenoud is (denk aan bier en yoghurt) maar nu op nieuwe manieren wordt ingezet. Bij precisiefermentatie worden micro-organismen zoals schimmels of gist genetisch zo aangepast dat ze een specifiek eiwit produceren, bijvoorbeeld het eiwit dat normaal in koemelk zit. Bij biomassafermentatie wordt juist de schimmel of bacterie zélf geoogst als eiwitbron, omdat microben razendsnel groeien en van nature veel eiwit bevatten.
Het vierde spoor is insecten: meelwormen, sprinkhanen en krekels zetten plantaardig afval zeer efficiënt om in eiwitrijk lichaamsweefsel, met veel minder land en water dan koeien of varkens nodig hebben. Ten slotte is er een vijfde, minder bekend spoor: eiwit uit micro-algen of zelfs uit lucht, waarbij bacteriën met behulp van waterstofgas en CO2 eiwit produceren zonder dat daar een gewas aan te pas komt.
Wat wil men ermee bereiken?
De belangrijkste drijfveer is voedselzekerheid. Landbouwgrond raakt schaarser, klimaatverandering maakt oogsten onvoorspelbaarder, en de wereldbevolking groeit nog altijd. Door eiwit uit meer bronnen te halen, wordt het voedselsysteem minder afhankelijk van een klein aantal gewassen en diersoorten.
Daarnaast speelt klimaat een grote rol. Veeteelt, met name rundvee, stoot relatief veel broeikasgassen uit en vraagt veel land en water per kilo eiwit. Veel van de nieuwe eiwitbronnen beloven een kleinere ecologische voetafdruk, al is dat per techniek en per productieproces sterk verschillend en niet altijd al hard bewezen op grote schaal.
Een derde motief is dierenwelzijn: alternatieven die geen levend dier vereisen, zoals kweekvlees en fermentatie-eiwit, omzeilen vraagstukken rond veehouderij. Ten slotte is er een economisch motief: landen als Nederland, met een sterke landbouw- en foodtechsector, zien in eiwitdiversificatie een kans om een nieuwe exportindustrie op te bouwen, vergelijkbaar met hoe Nederland ooit voorop liep in de kastuinbouw.
Voorbeelden uit de praktijk
In 2013 presenteerde de Nederlandse onderzoeker Mark Post van de Universiteit Maastricht (later verbonden aan het bedrijf Mosa Meat) de eerste hamburger ter wereld gemaakt van gekweekte runderspiercellen, tijdens een proeverij in Londen. Die burger kostte destijds ruim twee ton om te maken; Mosa Meat werkt sindsdien aan het verlagen van die kosten richting een haalbare marktprijs.
Singapore was in december 2020 het eerste land dat gekweekt kip toestond voor verkoop, gemaakt door het Amerikaanse bedrijf Eat Just (onder het merk GOOD Meat), en geserveerd in een restaurant in de stad. In de Verenigde Staten volgden in 2023 goedkeuringen van de voedsel- en landbouwautoriteiten voor zowel Upside Foods als GOOD Meat, waarna gekweekt kip in een beperkt aantal Amerikaanse restaurants op de kaart verscheen.
Het Finse bedrijf Solar Foods ontwikkelde Solein, een eiwitpoeder gemaakt door bacteriën die groeien op waterstof en CO2 — in de kern “eiwit uit lucht”. Het bedrijf bouwde een eerste productiefaciliteit in Finland om dit proces op te schalen naar commerciële volumes.
Op het gebied van insecteneiwit is het Nederlandse bedrijf Protix, gevestigd in Bergen op Zoom, een van de grotere Europese spelers; het kweekt larven van de wapenvlieg voor gebruik in diervoeder en, in toenemende mate, voor menselijke consumptie. De Europese Unie keurde tussen 2021 en 2023 achtereenvolgens de meelworm, de wandelende tak, de krekel en de larve van de wapenvlieg goed als “novel food” (nieuw voedingsmiddel), wat betekent dat ze legaal aan consumenten verkocht mogen worden.
Op fermentatiegebied bestaat mycoproteïne — eiwit uit een schimmel — al sinds 1985 onder het merk Quorn, wat aantoont dat dit spoor allang niet meer alleen toekomstmuziek is, maar een gevestigd product in Europese supermarkten.
Hoe ver is de techniek?
De volwassenheid van eiwitdiversificatie loopt sterk uiteen per spoor. Plantaardige vleesvervangers en mycoproteïne zijn commercieel volledig ingeburgerd, al worstelt de sector de laatste jaren met tegenvallende verkoopcijfers in sommige landen, deels door prijs en deels door twijfels over smaak en mate van bewerking.
Kweekvlees bevindt zich nog in een vroege commerciële fase. De grootste uitdaging is opschaling: bioreactoren die grootschalig en betaalbaar spiercellen laten groeien, bestaan nog nauwelijks, en de voedingsvloeistof waarin cellen groeien was lange tijd afhankelijk van foetaal kalfsserum — een dierlijk product dat de hele exercitie minder duurzaam maakt. Bedrijven werken aan diervrije alternatieven, maar de kostprijs per kilo ligt nog altijd (ruim) boven die van regulier vlees. In de Europese Unie is tot op heden geen enkel kweekvleesproduct toegelaten voor verkoop; elk product moet eerst door de langdurige Europese “novel food”-procedure, die door de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) wordt beoordeeld en doorgaans meerdere jaren in beslag neemt. Italië koos in 2023 zelfs voor een nationaal verbod op de productie en verkoop van kweekvlees, vooruitlopend op eventuele EU-toelating.
Fermentatie-eiwit en insecteneiwit zitten daar tussenin: de technologie werkt aantoonbaar en is deels goedgekeurd, maar de productievolumes zijn nog beperkt en de kostprijs is voor veel toepassingen nog niet concurrerend met conventioneel eiwit. Een terugkerend obstakel bij alle sporen is bovendien acceptatie door de consument: onderzoek laat zien dat onbekendheid, associaties met “namaak” en discussie over hoe deze producten mogen heten (mag iets met plantaardig eiwit “burger” heten?) net zo bepalend zijn voor succes als de techniek zelf.
Wie werken eraan?
Nederland speelt internationaal een relatief grote rol, mede dankzij Wageningen University & Research (WUR), een van de toonaangevende landbouwuniversiteiten ter wereld op het gebied van voedseltechnologie en celkweek. De Nederlandse overheid publiceerde in 2023 een Nationaal Actieplan Eiwittransitie, met als richtinggevend doel de verhouding tussen dierlijk en plantaardig eiwit in de Nederlandse consumptie tegen 2030 te verschuiven naar ongeveer 50/50.
Op bedrijvenniveau lopen onder meer Mosa Meat (Maastricht, kweekvlees), Protix (Bergen op Zoom, insecteneiwit) en diverse plantaardige-eiwitbedrijven voorop. Internationaal zijn Upside Foods en GOOD Meat/Eat Just (Verenigde Staten) grote namen in kweekvlees, Solar Foods (Finland) in fermentatie-eiwit uit lucht, en Perfect Day (Verenigde Staten) in precisiefermentatie van zuiveleiwitten. Het Good Food Institute, een internationale non-profitorganisatie, verzamelt onderzoek en marktdata over de hele sector en fungeert als een soort onafhankelijke waakhond en kennisbank. Op beleidsniveau zijn de Europese Commissie en EFSA de belangrijkste instanties die bepalen welke nieuwe eiwitbronnen legaal op het Europese bord mogen komen, terwijl de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) het onderwerp wereldwijd op de agenda houdt vanuit het perspectief van voedselzekerheid.