Companion robot: kunnen machines echt gezelschap houden?
Een companion robot, in het Nederlands ook wel gezelschapsrobot genoemd, is een apparaat dat is ontworpen om met mensen te communiceren en emotionele steun te bieden, in plaats van alleen taken uit te voeren. Denk aan een knuffelbare zeehondrobot die op schoot bij een dementerende oudere ligt en reageert op aanraking en geluid, of aan een klein sprekend kastje op het nachtkastje dat 's ochtends vraagt hoe je geslapen hebt en herinnert aan medicijnen.
Het verschil met een gewone robot, zoals een stofzuigrobot of een industriële lasrobot, is de nadruk op interactie en relatie. Een companion robot moet niet zozeer iets doen, maar vooral iemand het gevoel geven gezien en gehoord te worden. Dat maakt het een van de meest besproken en ook meest omstreden takken van de robotica: kan een machine echt gezelschap bieden, of simuleert ze alleen de schijn ervan?
Wat is het precies?
Een companion robot bestaat meestal uit een combinatie van sensoren, software en, in fysieke uitvoeringen, bewegende onderdelen. De sensoren, zoals microfoons, camera's en aanraakgevoelige oppervlakken, verzamelen informatie over de omgeving en de gebruiker.
Die informatie wordt verwerkt met natuurlijke taalverwerking, vaak afgekort als NLP (van het Engelse natural language processing). Dit is de tak van kunstmatige intelligentie die machines leert om menselijke taal te begrijpen en te produceren, zodat een gebruiker gewoon kan praten in plaats van knoppen te bedienen.
Veel companion robots gebruiken ook een vorm van affective computing, een term voor technologie die probeert emoties te herkennen en erop te reageren, bijvoorbeeld via de klank van een stem of gezichtsuitdrukkingen. Op basis daarvan kiest het systeem een passende reactie: een geruststellende zin, een beweging, of simpelweg stilte.
Fysieke robots zoals Paro of Aibo hebben daarnaast actuatoren, de motoren en mechanismen die bewegingen zoals knipperen, draaien of grommen mogelijk maken. Apparaten zonder robotlichaam, zoals ElliQ, missen dat en werken met licht, geluid en een scherm.
Bijna alle moderne companion robots zijn verbonden met de cloud: externe servers waar zwaardere rekentaken plaatsvinden en waar machine learning wordt toegepast om het gedrag van de robot na verloop van tijd aan te passen aan de specifieke gebruiker.
Wat wil men ermee bereiken?
De belangrijkste drijfveer achter companion robots is de vergrijzing. In veel landen, met Japan voorop, groeit het aantal ouderen sneller dan het aantal mensen dat voor hen kan zorgen. Robots worden gezien als een mogelijke aanvulling op menselijke zorg, niet als vervanging, om eenzaamheid te verminderen en dagelijkse structuur te bieden.
Bij dementiezorg richten projecten zich op het kalmeren van patiënten en het stimuleren van sociale interactie, iets waarvoor traditionele huisdieren vaak niet praktisch zijn in een verpleeghuis vanwege hygiëne of allergieën.
Daarnaast worden companion robots ingezet voor gezondheidsmonitoring, zoals het signaleren van veranderingen in stemgebruik of dagritme die kunnen wijzen op gezondheidsproblemen, en in de kinderzorg, bijvoorbeeld als hulpmiddel bij de begeleiding van kinderen met autisme, waarbij de voorspelbaarheid van een robot soms minder overweldigend is dan menselijk contact.
Voorbeelden uit de praktijk
Paro is wellicht de bekendste companion robot. Deze robot in de vorm van een zeehondje werd ontwikkeld door onderzoeker Takanori Shibata bij AIST, een groot Japans onderzoeksinstituut. Paro wordt sinds het begin van de jaren 2000 gebruikt in zorginstellingen, vooral bij dementiepatiënten, en staat in het Guinness World Records-boek als meest therapeutische robot ter wereld.
Pepper, gemaakt door SoftBank Robotics op basis van technologie van het Franse Aldebaran Robotics, werd in 2014 gelanceerd als humanoïde robot voor winkels, zorginstellingen en scholen. Rond 2021 werd de productie van Pepper naar verluidt gestaakt, wat illustreert hoe moeilijk het is om zo'n robot commercieel levensvatbaar te houden.
Aibo, de robothond van Sony, verscheen oorspronkelijk tussen 1999 en 2006 en werd in 2018 opnieuw gelanceerd met modernere kunstmatige intelligentie en cloudverbinding, waardoor elk exemplaar zich anders kan ontwikkelen op basis van het gedrag van zijn eigenaar.
Jibo was een sociale huisrobot die via crowdfunding werd gelanceerd, met een ontwerp en team onder leiding van MIT-onderzoeker Cynthia Breazeal. Ondanks veel media-aandacht ging het bedrijf rond 2018-2019 failliet, en Jibo wordt sindsdien vaak aangehaald als voorbeeld van hoe moeilijk deze markt is.
ElliQ, ontwikkeld door het Israëlisch-Amerikaanse bedrijf Intuition Robotics, is geen robot met een lichaam maar een sprekend apparaat met bewegend licht, gericht op oudere gebruikers. Het apparaat is onder meer getest via Amerikaanse overheidsprogramma's voor ouderenzorg, waaronder in de staat New York, rond 2022.
Hoe ver is de techniek?
De technologie is de afgelopen tien jaar duidelijk verbeterd, vooral op het gebied van spraakherkenning en taalverwerking, mede dankzij de opmars van grote taalmodellen. Toch blijft het begrip van taal buiten voorspelbare scripts beperkt: robots kunnen nog steeds vastlopen bij onduidelijke zinnen, accenten of onverwachte onderwerpen.
Kosten vormen een reële drempel. Fysieke companion robots zijn vaak duur om te produceren en te onderhouden, en batterijduur en reparaties zijn terugkerende knelpunten, wat verklaart waarom meerdere veelbelovende projecten, waaronder Jibo, financieel zijn gestrand.
Privacy is een ander punt van zorg: deze apparaten hebben vaak microfoons en camera's in huis, waarbij data soms naar cloudservers wordt gestuurd. Gebruikers en toezichthouders vragen zich terecht af wie die gegevens ziet en hoe lang ze bewaard blijven.
Ethisch ligt er een fundamentele discussie onder: helpt een companion robot mensen echt, of houdt hij mensen juist tevreden met een schijnvervanging van menselijk contact, waardoor er minder druk ontstaat om echte zorg of sociale contacten te organiseren? Sommige onderzoekers noemen dit de companion-robotparadox. Grootschalig, langlopend onderzoek naar de werkelijke effecten op eenzaamheid en welzijn is nog beperkt, waardoor definitieve conclusies voorlopig niet mogelijk zijn.
Wie werken eraan?
Japan is al decennia een voorloper op dit gebied, gedreven door een sterk vergrijzende bevolking en een cultuur die relatief open staat voor robots in het dagelijks leven. AIST en universiteiten zoals Waseda University spelen hier een centrale rol in onderzoek, terwijl SoftBank Robotics en Sony de bekendste commerciële partijen zijn.
In de Verenigde Staten en Israël is Intuition Robotics een belangrijke naam dankzij ElliQ, terwijl academische centra als het MIT Media Lab, met onderzoekers zoals Cynthia Breazeal, al jarenlang fundamenteel onderzoek doen naar sociale robotica en mens-robotinteractie.
Ook Zuid-Korea en verschillende Europese onderzoeksprogramma's, vaak gefinancierd door de Europese Unie, investeren in zorgrobotica, hoewel de meeste van deze projecten zich nog in een experimentele of kleinschalige testfase bevinden en nog niet breed op de markt zijn gebracht.