AI-protectionisme: hoe landen hun AI-industrie afschermen
Stel je voor dat een land besluit dat de belangrijkste grondstof van de eenentwintigste eeuw niet olie of gas is, maar rekenkracht: de computerchips en data die kunstmatige intelligentie (AI) aandrijven. Dat land gaat vervolgens net zo strategisch met die grondstof om als vroeger met staal of graan: het probeert eigen productie op te bouwen, verkoop van geavanceerde onderdelen aan rivalen te beperken en te voorkomen dat het afhankelijk wordt van buitenlandse techbedrijven. Dat is in de kern AI-protectionisme: een verzameling van overheidsmaatregelen die de eigen AI-industrie beschermen en concurrenten op afstand houden.
Het woord "protectionisme" komt oorspronkelijk uit de handelspolitiek, waar landen met importheffingen hun eigen industrie beschermden tegen goedkopere buitenlandse producten. Bij AI-protectionisme gaat het niet om heffingen op eindproducten, maar om een breder pakket: exportverboden op geavanceerde chips, miljardensubsidies voor eigen chipfabrieken, eisen dat data binnen de landsgrenzen blijft, en de bouw van "eigen" AI-modellen zodat een land niet afhankelijk is van bijvoorbeeld Amerikaanse of Chinese techbedrijven. Sinds ongeveer 2022 is dit een van de meest bepalende krachten in de wereldwijde AI-ontwikkeling geworden, naast de technologie zelf.
Wat is het precies?
AI-protectionisme bestaat niet uit één maatregel, maar uit een samenhangend geheel van instrumenten die overheden inzetten. Het eerste en meest zichtbare instrument is exportcontrole: een overheid verbiedt of beperkt de verkoop van geavanceerde technologie aan bepaalde landen of bedrijven. Bij AI gaat het vooral om twee dingen: de krachtige, gespecialiseerde chips die nodig zijn om grote AI-modellen te trainen (zogeheten AI-versnellers, zoals de Nvidia H100), en de extreem precieze machines waarmee die chips worden gemaakt, zoals de lithografiemachines van het Nederlandse bedrijf ASML.
Het tweede instrument is industriebeleid: overheden geven subsidies en belastingvoordelen aan bedrijven die chips of AI-infrastructuur in eigen land bouwen, zodat het land minder afhankelijk wordt van buitenlandse toeleveranciers. Het derde instrument is investeringsscreening: overheden controleren en blokkeren soms buitenlandse overnames of investeringen in techbedrijven die als strategisch gevoelig gelden. Het vierde instrument is het stimuleren van "soevereine AI" (sovereign AI): het opbouwen van eigen datacenters, eigen taalmodellen en eigen clouddiensten, zodat een land voor zijn digitale infrastructuur niet volledig leunt op een handvol Amerikaanse of Chinese bedrijven. Tot slot spelen datawetten een rol: regels die voorschrijven dat gevoelige data binnen de landsgrenzen moet worden opgeslagen en verwerkt, wat het voor buitenlandse AI-bedrijven lastiger maakt om diensten aan te bieden.
Wat wil men ermee bereiken?
De officiële doelen die overheden noemen, zijn meestal een combinatie van drie zaken. Ten eerste nationale veiligheid: geavanceerde AI kan worden gebruikt voor wapensystemen, cyberoperaties en surveillance, en overheden willen voorkomen dat rivaliserende landen daar via hun eigen technologie voordeel mee behalen. Dit is het belangrijkste argument achter de Amerikaanse chipexportcontroles richting China.
Ten tweede economische concurrentiekracht. AI wordt gezien als een fundamentele technologie die toekomstige economische groei, productiviteit en banen zal bepalen, vergelijkbaar met hoe elektriciteit of internet dat eerder waren. Landen willen niet afhankelijk zijn van buitenlandse leveranciers voor zo'n cruciale technologie, en willen zelf een deel van de economische waarde binnenhalen die AI naar verwachting gaat creëren.
Ten derde digitale soevereiniteit en culturele autonomie: de zorg dat een klein aantal Amerikaanse (en in mindere mate Chinese) bedrijven de facto bepaalt welke waarden, taal en aannames in AI-systemen verwerkt zitten. De Europese Unie noemt dit expliciet als reden om Europese alternatieven te steunen: een Franstalig of Nederlandstalig taalmodel weerspiegelt andere culturele en juridische context dan een Amerikaans model dat primair op Engelstalige data is getraind.
Critici wijzen erop dat deze doelen elkaar soms tegenspreken: veiligheidsargumenten worden ook gebruikt om economische concurrenten simpelweg buiten de markt te houden, en subsidies voor "soevereine" chipfabrieken leiden lang niet altijd tot een daadwerkelijk concurrerende industrie.
Voorbeelden uit de praktijk
Het duidelijkste voorbeeld zijn de Amerikaanse exportregels van het Bureau of Industry and Security (BIS), voor het eerst ingevoerd in oktober 2022 en sindsdien meerdere keren aangescherpt (onder meer in oktober 2023 en in de loop van 2024). Deze regels verbieden de verkoop van de krachtigste AI-chips van bedrijven als Nvidia aan China, en dwongen Nvidia tot het maken van afgezwakte varianten speciaal voor de Chinese markt.
Nauw daaraan verbonden is Nederland en ASML. Onder Amerikaanse diplomatieke druk beperkte de Nederlandse overheid vanaf 2023 de export van de meest geavanceerde lithografiemachines (apparaten die chippatronen op siliciumplakjes belichten) naar China. Omdat ASML wereldwijd vrijwel een monopolie heeft op de meest geavanceerde variant hiervan (EUV-lithografie), heeft dit besluit grote internationale impact.
Aan de subsidiekant staan de Amerikaanse CHIPS and Science Act (2022) en de Europese Chips Act (2023), die beide met tientallen miljarden aan subsidies en investeringen de eigen chipproductie willen opschalen, met als doel minder afhankelijk te zijn van Taiwan, waar het overgrote deel van de meest geavanceerde chips wordt geproduceerd.
China reageert op zijn beurt met eigen maatregelen: in 2023 voerde het land exportbeperkingen in op gallium en germanium, twee metalen die essentieel zijn bij chipproductie, wat als directe tegenzet werd gezien. Tegelijk investeert China zwaar in eigen AI-modellen zoals die van Alibaba (Qwen), Baidu (Ernie) en het in 2025 opvallend goedkoop gepresenteerde model van het bedrijf DeepSeek, deels omdat westerse chatbots als ChatGPT in China niet legaal toegankelijk zijn.
Een ander soort voorbeeld is het Franse bedrijf Mistral AI, opgericht in 2023 en met steun van de Franse en Europese overheid gepositioneerd als "Europees antwoord" op OpenAI, juist om Europa minder afhankelijk te maken van Amerikaanse AI-bedrijven.
Hoe ver is de techniek?
Belangrijk om te beseffen: AI-protectionisme is zelf geen technologie die "rijpt", maar een beleidsveld dat zich razendsnel ontwikkelt, ongeveer even snel als de onderliggende AI-technologie zelf. Regels worden bijna jaarlijks aangepast en aangescherpt naarmate landen slimmer worden in het omzeilen ervan of nieuwe zwakke plekken ontdekken.
De effectiviteit van deze maatregelen staat ter discussie. Chinese bedrijven blijken via omwegen (bijvoorbeeld export naar Zuidoost-Aziatische landen die vervolgens doorverkopen) toch aan verboden chips te komen, en er zijn aanwijzingen dat de Chinese chipindustrie, ondanks de beperkingen, vooruitgang blijft boeken: het Chinese bedrijf Huawei presenteerde in 2023 een smartphone met een geavanceerde chip die door de eigen fabrikant SMIC was gemaakt, wat liet zien dat volledige technologische isolatie moeilijk is af te dwingen. Ook het verschijnen van geavanceerde Chinese AI-modellen die naar verluidt met beperktere rekenkracht zijn getraind, heeft vragen opgeroepen over hoeveel chipexportcontroles daadwerkelijk vertragen.
Tegelijk zijn er reële obstakels voor volledige "ontkoppeling" tussen landen: de productieketen van chips is extreem internationaal verweven (chipontwerp vaak in de VS, geavanceerde machines uit Nederland, productie voor een groot deel in Taiwan), waardoor geen enkel land op korte termijn volledig zelfvoorzienend kan worden. Economen waarschuwen bovendien dat protectionisme kan leiden tot dubbel onderzoek, hogere kosten en een gefragmenteerd technologisch landschap, in plaats van tot snellere vooruitgang. Onduidelijk is nog of de vele miljarden aan chipsubsidies in de VS en de EU op de lange termijn daadwerkelijk tot concurrerende industrieën leiden, of vooral tot vertragingen en kostenoverschrijdingen bij fabrieksbouw.
Wie werken eraan?
In de Verenigde Staten zijn het ministerie van Handel (via het Bureau of Industry and Security), het Witte Huis en instanties als CFIUS (dat buitenlandse investeringen screent) de belangrijkste spelers, samen met de CHIPS and Science Act als financieel instrument. Chipbedrijf Nvidia en chipmachinefabrikant Applied Materials zitten middenin dit spanningsveld, omdat hun producten zowel onmisbaar als strategisch gevoelig zijn.
De Europese Unie stuurt via de Europese Commissie op digitale soevereiniteit, met de Chips Act, de AI Act (regelgeving voor AI-toepassingen) en losse nationale initiatieven, zoals de Franse steun aan Mistral AI en de Duitse steun aan het bedrijf Aleph Alpha. Nederland speelt een sleutelrol via ASML, en de Nederlandse overheid moet voortdurend laveren tussen economische belangen en Amerikaanse druk om exportregels aan te scherpen.
In China coördineren onder meer het ministerie van Industrie en Informatietechnologie en de Cyberspace Administration of China het beleid, terwijl bedrijven als Huawei, SMIC, Alibaba, Baidu en DeepSeek de technologische kant voor hun rekening nemen. Ook andere landen bouwen aan "soevereine AI": Japan investeert via het project Rapidus in eigen geavanceerde chipproductie, India heeft de IndiaAI Mission gelanceerd, en in de Golfstaten investeren onder meer de Verenigde Arabische Emiraten (via het Technology Innovation Institute en het bedrijf G42, bekend van het Falcon-taalmodel) fors in eigen AI-infrastructuur. Denktanks als CSIS en het Carnegie Endowment volgen en analyseren deze ontwikkelingen internationaal.