Aardgasknooppunt: het kruispunt in de gasleiding dat straks waterstof moet vervoeren
Ergens onder een Nederlandse akker of industrieterrein komen op vaste plekken meerdere dikke stalen buizen bij elkaar, elk gevuld met aardgas onder hoge druk. Zo'n plek heet een aardgasknooppunt: een fysiek punt in het landelijke gasnetwerk waar leidingen samenkomen, waar de druk wordt geregeld en waar besloten wordt welke kant het gas op gaat. Vergelijk het met een groot verkeersplein voor snelwegen: van verschillende kanten komt verkeer binnen, en op het plein wordt bepaald wie welke afslag neemt.
Nederland bouwde dit netwerk vanaf de jaren zestig, nadat in 1959 bij Slochteren een van de grootste gasvelden ter wereld werd ontdekt. Tientallen van dit soort knooppunten, verspreid over het land, zorgden er decennialang voor dat huizen en fabrieken altijd gas kregen, ook als er ergens onderweg iets misging. Nu de gaswinning in Groningen is beëindigd en Nederland van aardgas af wil, krijgen diezelfde knooppunten een nieuwe rol: als schakelpunt voor waterstof, de energiedrager die aardgas voor een deel moet gaan vervangen.
Wat is het precies?
Het Nederlandse gasnetwerk bestaat uit twee lagen. De regionale netten brengen gas met lage druk naar huizen en kleine bedrijven; dat zijn de leidingen die je nooit ziet, vlak onder straten en tuinen. Daarboven ligt het landelijke transportnet: dikke hogedrukleidingen die grote hoeveelheden gas over lange afstanden vervoeren, te vergelijken met de snelwegen tussen de lokale wegen. Dit landelijke net wordt beheerd door Gasunie Transport Services (GTS), een dochterbedrijf van het volledig aan de Nederlandse staat toebehorende Gasunie.
Een aardgasknooppunt is een installatie op dat landelijke net waar meerdere hogedrukleidingen samenkomen. Op zo'n locatie staat meestal drie soorten techniek. Ten eerste afsluiters: grote kranen waarmee de gasstroom een andere richting op gestuurd of volledig afgesloten kan worden. Ten tweede meetstations, die precies bijhouden hoeveel gas er binnenkomt en weer weggaat, nodig voor de facturering tussen leveranciers. Ten derde, op sommige knooppunten, compressorstations: installaties met grote turbines die het gas weer op druk brengen, omdat er onderweg door wrijving in de leiding drukverlies optreedt.
Knooppunten liggen vaak op plekken die daar historisch geschikt voor waren: bij de landsgrens, voor import en export met buurlanden; bij een ondergrondse gasopslag, bijvoorbeeld in een lege gasvelden of zoutcaverne; of bij een industriecluster met veel gasverbruik. Sommige knooppunten zijn niet meer dan een paar kranen achter een hek; andere zijn complete installaties vol leidingwerk en besturingssystemen.
Wat wil men ermee bereiken?
Toen het net werd aangelegd, was het doel simpel: het Groningse gas zo snel en betrouwbaar mogelijk naar elke huiskamer en fabriek in Nederland en de buurlanden krijgen. Knooppunten zorgden voor flexibiliteit: als een leiding onderhoud nodig had of uitviel, kon het gas via een andere route alsnog aankomen. Die reservecapaciteit is precies waarom een net met meerdere knooppunten stabieler is dan één lange leiding van A naar B.
Vandaag is het doel verschoven. Nederland produceert nauwelijks nog eigen aardgas, nu de winning in Groningen vanwege aardbevingsschade is stopgezet, en het land wil de CO2-uitstoot terugdringen door minder fossiel gas te gebruiken. Tegelijk blijft er in de zware industrie grote behoefte aan een energiedrager die, net als gas, in grote hoeveelheden getransporteerd en tijdelijk opgeslagen kan worden. Waterstof wordt daarvoor het vaakst genoemd, omdat het bij gebruik geen CO2 uitstoot en omdat een deel van de bestaande gasinfrastructuur er, met aanpassingen, geschikt voor te maken lijkt.
Bestaand leidingwerk hergebruiken is aanzienlijk goedkoper en sneller dan een compleet nieuw waterstofnet aanleggen. Gasunie noemt regelmatig een percentage in de orde van 80 procent van het toekomstige waterstofnetwerk dat zou kunnen bestaan uit omgebouwde bestaande gasleidingen, al verschillen exacte cijfers per bron en per projectfase. De knooppunten zijn daarbij cruciaal: precies op die plekken moet worden beslist welke leiding waterstof gaat vervoeren, welke aardgas blijft vervoeren zolang dat nog nodig is, en hoe de twee stromen strikt gescheiden blijven — gemengd gas is voor geen van beide toepassingen bruikbaar.
Voorbeelden uit de praktijk
HyWay27 is een van de eerste projecten waarbij Gasunie een bestaande aardgasleiding tussen Zeeland en de Rotterdamse haven ombouwde tot waterstofleiding, als eerste stukje van het toekomstige landelijke waterstofnetwerk. Het precieze jaar van ingebruikname wisselt per bron; media meldden een operationele start rond 2023.
De Delta Rhine Corridor, aangekondigd in 2022, is een bundel van deels nieuw aan te leggen leidingen voor onder meer waterstof en CO2 tussen de haven van Rotterdam, het industriecluster Chemelot in Limburg en Duitsland. Dit project laat zien dat niet alles met bestaande leidingen kan: waar geen geschikte oude leiding ligt, moet alsnog gegraven worden, wat vertraging oplevert door bijvoorbeeld bezwaarprocedures van omwonenden en grondeigenaren.
Op Europese schaal werken gasnetbeheerders uit onder meer Nederland, Duitsland, België en Frankrijk sinds 2020 samen aan de European Hydrogen Backbone, een visiedocument voor een grensoverschrijdend waterstofpijpleidingennet. Gasunie is een van de initiatiefnemers. Het gaat vooralsnog vooral om een gezamenlijke planningsvisie, nog niet om overal aangelegde leidingen.
Ook het ontstaan van het net zelf is illustratief: na de vondst van het Slochteren-gasveld in 1959 legde Gasunie binnen enkele jaren duizenden kilometers leiding aan met tientallen knooppunten, zodat het grootste deel van de Nederlandse huishoudens vóór 1970 overschakelde van stadsgas en kolen op aardgas. Die snelheid wordt nu vaak als referentie gebruikt, en ook als contrast: de huidige ombouw naar waterstof kost merkbaar meer tijd, onder meer door strengere regelgeving, veiligheidseisen en inspraakprocedures.
Hoe ver is de techniek?
Het vervoeren van aardgas via knooppunten en leidingen is bewezen techniek van zestig jaar oud; daar zit weinig onzekerheid meer in. De onzekerheid zit in de ombouw naar waterstof. Waterstofmoleculen zijn veel kleiner dan aardgasmoleculen en kunnen op termijn bepaalde soorten staal broos maken, een verschijnsel dat waterstofverbrossing heet. Niet elke bestaande leiding is daarom zomaar geschikt; leidingen en afsluiters op knooppunten moeten eerst getest en soms aangepast worden.
Ook compressorstations vormen een obstakel: de turbines die aardgas op druk houden, zijn niet automatisch geschikt voor waterstof, dat andere stromingseigenschappen heeft. Voor sommige knooppunten is dus nieuwe apparatuur nodig, geen simpele aanpassing.
Het tempo van de uitrol van het landelijke waterstofnetwerk loopt achter op eerdere planningen. Hynetwork Services, de Gasunie-dochter die het net aanlegt, streefde aanvankelijk naar een grotendeels werkend netwerk rond 2030, maar in de pers verschenen berichten over vertragingen en hogere kosten dan oorspronkelijk begroot. Exacte cijfers hierover lopen uiteen en veranderen met de tijd, dus die noem ik hier bewust niet als vaststaand feit. Belangrijke knelpunten zijn vergunningsprocedures, personeelstekorten in de technische sector en onzekerheid bij industriële afnemers over hoeveel waterstof zij daadwerkelijk gaan gebruiken, wat het lastig maakt om op elk knooppunt de juiste capaciteit te bepalen.
Kortom: de basiskennis over knooppunten en pijpleidingen is niet het probleem. Het echte werk zit in testen, certificeren, ombouwen en vooral in de organisatie eromheen.
Wie werken eraan?
Gasunie en zijn dochterbedrijven GTS (aardgastransport) en Hynetwork Services (waterstoftransport) zijn in Nederland de centrale partijen; Gasunie is volledig in handen van de Nederlandse staat. Het ministerie van Economische Zaken stelt kaders en subsidies vast, onder meer via IPCEI, een Europees subsidie-instrument voor grensoverschrijdende energieprojecten die van gezamenlijk Europees belang worden geacht.
EBN (Energie Beheer Nederland), het staatsbedrijf dat van oudsher meewerkt aan gaswinning, is ook betrokken bij nieuwe energiedragers zoals waterstof en CO2-opslag. Op Europees niveau werken gasnetbeheerders samen binnen het European Hydrogen Backbone-initiatief, en de Europese Commissie financiert delen van dit soort projecten mee. Havenbedrijf Rotterdam en de grote Nederlandse industrieclusters, zoals rond Rotterdam, het Noordzeekanaalgebied, Zeeland, Chemelot en Noord-Nederland, zijn de belangrijkste toekomstige afnemers en dus nauw betrokken bij de vraag welke knooppunten prioriteit krijgen.