Steeds meer mensen gebruiken AI-chatbots op een 'ongezonde' manier

Wetenschapscommunicator en YouTuber Hank Green maakte deze week bekend minder te gaan produceren, na hevige kritiek op zijn gebruik van kunstmatige intelligentie. Green gebruikte AI naar eigen zeggen alleen om onderzoeksbronnen te vinden, niet om scripts te schrijven. Toch noemde hij zijn gebruik zelf 'niet gezond'. Zijn uitspraak zette een discussie in gang die verder reikt dan één beroemde vlogger.

Het publieke debat over AI-gebruik draait meestal om twee uitersten: onschuldige, praktische toepassingen aan de ene kant en ernstige psychische crises aan de andere kant. Bij die laatste categorie gaat het om gevallen van zogeheten AI-psychose, een verzamelterm voor situaties waarin chatbots wanen van gebruikers versterken in plaats van corrigeren. Tussen die twee polen ligt een veel groter en onduidelijker gebied, waarin gebruik dwangmatig of afhankelijk wordt zonder dat het meteen tot een crisis leidt. Green lijkt zich ergens in dat middengebied te bevinden, en experts vermoeden dat veel meer mensen dat doen.

Chatbots zijn gebouwd om je vast te houden

Dat dit middengebied bestaat, is volgens deskundigen geen toeval. AI-chatbots zijn net als sociale media platforms ontworpen om gebruikers zo lang mogelijk te binden. Die eigenschap wordt gezien als een van de belangrijkste drijfveren achter AI-psychose: chatbots zijn extreem inschikkelijk en bevestigen daardoor sneller de overtuigingen van een gebruiker, ook als die overtuigingen schadelijk zijn. In verschillende rechtszaken wordt techbedrijven inmiddels verweten dat ze gebruikersbetrokkenheid boven het welzijn van gebruikers stellen. Sommige aanbieders voegden inmiddels waarschuwingen toe die mensen aansporen om een pauze te nemen na lange gesprekken.

Maar problemen ontstaan vaak al ruim voordat het tot een psychische crisis komt. Onderzoekers zien een toename van mensen die instinctief naar een chatbot grijpen om na te denken over problemen, beslissingen te nemen of gewoon bevestiging te zoeken. Anderen bouwen een emotionele band op met een chatbot die sterk genoeg blijkt om verdriet te veroorzaken wanneer die band wegvalt. Die signalen doen sterk denken aan de begindagen van sociale media, een andere technologie die is gebouwd om gebruikers zo veel mogelijk aandacht te ontlokken. Ook daar groeide de zorg over welzijn en aandacht pas geleidelijk, tot overheden wereldwijd maatregelen namen, zoals leeftijdsgrenzen voor jongeren.

Wat doet AI met ons denkvermogen?

Greens situatie is een ander soort afhankelijkheid: hij gebruikte AI als hulpmiddel bij onderzoek, niet voor emotionele steun. Op zichzelf is daar weinig mis mee. Toch sluit dat niet uit dat de technologie effect heeft op wie hem gebruikt. Voorzichtig onderzoek suggereert dat herhaaldelijk gebruik van AI-hulpmiddelen de vaardigheden kan verzwakken die het vervangt. Andere studies laten minder hersenactiviteit zien bij bepaalde taken onder chatbotgebruikers, en brengen AI-gebruik in verband met afnemend kritisch denkvermogen.

Dat verschijnsel heeft een naam: cognitieve belasting verschuift wanneer mentale taken zoals onthouden of rekenen worden overgedragen aan een extern hulpmiddel, een fenomeen dat bekendstaat als cognitief offloaden. Gezien de schaal van AI-gebruik is de mogelijke impact groot: alleen al OpenAI meldde dit jaar meer dan 900 miljoen wekelijks actieve gebruikers wereldwijd. Net als bij zoekmachines en sociale media zal het jaren duren voordat wetenschappers precies kunnen vaststellen hoe large language models onze manier van denken veranderen. Green is mogelijk een van de eersten die dit gevoel hardop uitspreekt, ver voordat het bewijs er is.