AI & computing › Generatieve AI & synthetische media
Praten met chatbot ontkracht complottheorieën beter dan feitenblad
Een kort gesprek met een chatbot vermindert het geloof in complottheorieën effectiever dan een feitenblad met bronvermeldingen. Dat blijkt uit twee experimenten die onderzoekers van Carnegie Mellon, MIT en Cornell uitvoerden vlak na de aanslag op Donald Trump in 2024 en de moord op Charlie Kirk in 2025. Het effect hield weken later nog stand, ook bij compleet nieuwe gebeurtenissen.
Binnen een week na de aanslag op Donald Trump in juli 2024 dacht ruim de helft van een representatieve groep Amerikanen dat de aanslag in scène was gezet. Elf procent geloofde dat ook echt. Na de moord op activist Charlie Kirk in september 2025 gebeurde iets vergelijkbaars: binnen dagen circuleerden verhalen over een 'valse vlag'-operatie en een overheidsdoofpot. Onderzoekers grepen dit moment aan om te testen of een gesprek met een large language model zulke verhalen kan afremmen, precies op het moment dat er nog weinig harde feiten beschikbaar zijn.
Twee experimenten, drie groepen
Voor het onderzoek werden Amerikaanse deelnemers geworven via een online platform. Met GPT-4o werd eerst gefilterd wie daadwerkelijk in een complottheorie over de gebeurtenis geloofde: 472 mensen voor het Trump-onderzoek, 1.035 voor het Kirk-onderzoek. Daarna werden zij verdeeld over drie groepen. De eerste groep voerde minstens vijf gespreksrondes met Google Gemini, dat de opdracht kreeg om met bewijs en argumenten het complotgeloof te ontkrachten. De tweede groep las een statisch feitenblad met bronvermeldingen. De derde, controlegroep, chatte over een onderwerp zonder relevantie: honden versus katten. Omdat beide aanslagen ná de kennisafsluitdatum van de gebruikte modellen plaatsvonden, kregen de chatbots een systeemprompt met een handmatig samengestelde feitenbasis: bevestigde feiten, al ontkrachte claims en expliciet opengelaten vragen.
Gesprek verslaat feitenblad
De gesprekken duurden gemiddeld zeven minuten. In beide experimenten daalde het geloof in de eigen complottheorie sterker na het gesprek met de chatinterface dan na het lezen van het feitenblad of het praten over huisdieren. Ook instemming met stellingen over een 'doofpot' of 'verborgen factoren' nam af. Het vertrouwen in de officiële lezing steeg niet bij het Trump-onderzoek, simpelweg omdat er nog geen duidelijke officiële lezing bestond: het motief van de schutter was destijds nog onbekend. Bij Kirk, waar autoriteiten al meer details hadden gedeeld, steeg dat vertrouwen wel licht. Opvallend was hoe de chatbot zijn aanpak aanpaste aan de beschikbare informatie: bij Trump zette het model vooral in op bescheidenheid over de eigen kennis en Socratische vragen om mensen zelf te laten nadenken over hun bewijs, terwijl het bij Kirk vaker feitelijke argumenten en de maatschappelijke schade van complotdenken benadrukte.
Effect houdt aan bij nieuwe gebeurtenissen
Het meest opvallende resultaat kwam pas later. Twee maanden na de Trump-aanslag werd een andere gewapende man aangehouden op zijn landgoed. Deelnemers die het ontkrachtingsgesprek hadden gevoerd, geloofden minder vaak dat de waarheid zou worden verzwegen. Bij Kirk gold iets vergelijkbaars voor een latere schietpartij bij een kerk in Grand Blanc Township, Michigan. Het effect werkte dus als een soort onbewuste inenting tegen toekomstige complotdenken, zonder dat deelnemers daarvoor waren gewaarschuwd. De onderzoekers benadrukken wel dat hun werk een verkennende case study is: dezelfde gesprekstechniek kan in theorie ook averechts worden ingezet om mensen juist te overtuigen van complottheorieën, zoals eerder onderzoek van dit team al liet zien.
Achtergrond & begrippen
Wat betekent dit voor de toekomst? Als korte gesprekken met een chatbot al bij verse, onduidelijke gebeurtenissen complotdenken kunnen afremmen, ontstaat een krachtig én risicovol instrument tegen desinformatie. Dezelfde techniek die mensen behoedt voor complottheorieën, kan namelijk ook worden misbruikt om ze juist te overtuigen van onwaarheden. Toekomstige inzet van AI tegen desinformatie vraagt daarom om strenge waarborgen tegen misbruik.
- Large language model
- Een AI-systeem dat is getraind op enorme hoeveelheden tekst en daardoor mensachtige gesprekken kan voeren, zoals GPT-4o en Google Gemini.
- Systeemprompt
- Een onzichtbare instructie die aan een chatbot wordt meegegeven voordat een gesprek begint, en die bepaalt hoe het model zich moet gedragen of welke feiten het mag gebruiken.
- Kennisafsluitdatum
- Het moment waarop de training van een AI-model stopte, waardoor het niets weet over gebeurtenissen die daarna plaatsvonden.
- Chatinterface
- De gespreksvorm waarin een gebruiker in gewone taal met een AI-systeem communiceert, zoals bij een chatbot.
- Complottheorie
- Een verklaring voor een gebeurtenis die uitgaat van een geheime samenzwering, vaak zonder overtuigend bewijs.
- Socratische bevraging
- Een gesprekstechniek waarbij iemand door gerichte vragen zelf tot inzicht wordt gebracht, in plaats van dat er kant-en-klare antwoorden worden gegeven.
- Controlegroep
- In een experiment de groep deelnemers die geen of een neutrale behandeling krijgt, zodat het effect van de eigenlijke interventie kan worden vastgesteld.
Bronnen
Dit artikel is met behulp van AI geschreven op basis van bovenstaande bronnen en is geen letterlijke vertaling. Zo werkt onze redactie.
